آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل کارکرد هوش دیداری-فضایی در تربیت اخلاقی از منظر قرآن کریم با رویکردی بر نظریه گاردنر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زهرا رحمتی 1
سهراب مروتی 2
مجتبی محمدی انویق 3
1 دانشگاه ایلام
2 هیأت علمی
3 هیات علمی دانشگاه ایلام
10.22034/iued.2026.2070723.2855
چکیده
پرورش اخلاقی از اهداف بنیادین نظام‌های تعلیم و تربیت دینی محسوب می‌شود. بهره‌گیری از نظریه‌های نوین روانشناسی به ویژه در حوزه هوش‌های چندگانه، می‌تواند به ارتقای اثربخشی روش‌های تربیت اخلاقی بینجامد. در این میان، هوش دیداری-فضایی به‌عنوان قابلیتی برای درک و تحلیل اطلاعات تصویری، پتانسیل قابل‌توجهی در تسهیل آموزش مفاهیم اخلاقی دارد. جالب‌توجه این‌که، قرآن کریم در شیوه‌های بیانی خود، به ظرفیت‌های هوش فضایی مخاطبان توجه ویژه‌ای نشان داده است. این پژوهش با هدف، تبیین اثربخشی تربیت اخلاقی قرآن‌محور مبتنی بر هوش دیداری-فضایی و تحلیل تطبیقی آن با نظریه هوش‌های چندگانه شاخص‌های هوش فضایی هوارد گاردنر نگارش یافته است، که نتیجه این تطبیق طراحی الگوی پنج‌بُعدی فطرت، حس، خیال، واقع‌گرایی و پویایی می‌باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با تمرکز بر بیست تصویر اخلاقی در سیزده سوره قرآن کریم از طریق بررسی نظام‌مند تصاویر مربوط به فضایل و رذایل اخلاقی صورت گرفته است.در نتیجه، پژوهش حاضر با کشف الگوی تصویرپردازی فرافردی اثبات می‌کند که قرآن کریم با به‌کارگیری هوشمندانه‌ی هوش فضایی چهارده قرن پیش از گاردنر، ضمن تأیید اصول پایه‌ای این نظریه، با افزودن ابعاد فطری، اخروی و تربیتی، و به‌کارگیری ابزارهای حسی فراتر از محدودیت‌های نظریه‌های روان‌شناسی مدرن، چارچوبی فرامکانی و توسعه‌یافته برای بهره‌گیری از هوش فضایی در حیطه‌ی تربیت انسان ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
تربیت اخلاقی
هوش دیداری-فضایی
هوارد گاردنر
هوش تصویری
تصویرسازی قرآنی

عنوان مقاله English

Analyzing the function of visual-spatial intelligence in moral education from the perspective of the Holy Quran with an approach to Gardner's theory

نویسندگان English

zahra rahmati 1
sohrab morovati 2
mojtaba mohammadi 3
1 ilam uni
2 ilam uni
3 ilam uni
چکیده English

Moral education is considered one of the fundamental objectives of religious educational systems. Utilizing modern psychological theories, particularly in the domain of multiple intelligences, can enhance the effectiveness of moral education methods. Among these, visual-spatial intelligence—as a capability to comprehend and analyze visual information—holds significant potential for facilitating the teaching of ethical concepts. Interestingly, the Holy Quran, in its expressive methods, has demonstrated particular attention to the spatial intelligence capacities of its audience. This research aims to explain the effectiveness of Quran-based moral education grounded in visual-spatial intelligence and to present a comparative analysis with Howard Gardner's theory of multiple intelligences and its indicators of spatial intelligence. The outcome of this comparison is the design of a five-dimensional model comprising innate disposition (fitrah), sensory perception (hiss), imagination (khayal), realism (vāqe‌gerāyi), and dynamism (pūyāyi). The research employs a descriptive-analytical method, focusing on twenty ethical imagery examples across thirteen surahs of the Holy Quran through a systematic examination of imagery related to moral virtues and vices. Consequently, the present study, by uncovering a trans-individual imagery pattern, demonstrates that the Holy Quran, through its intelligent application of spatial intelligence fourteen centuries prior to Gardner, not only confirms the basic principles of this theory but also provides a transnational and developed framework for employing spatial intelligence in human moral education. It achieves this by incorporating innate, otherworldly, and educational dimensions, as well as utilizing sensory tools that transcend the limitations of modern psychological theories.

کلیدواژه‌ها English

Moral education
visual-spatial intelligence
Howard Gardner
visual intelligence
Quranic imagery
منابع:
قرآن کریم: ترجمه­ی فولادوند
1)آلوسی، سید محمود؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دارلکتب العلمیه، 1415ق.
2) آمدی، عبدالواحد؛ غررالحکم و دررالکلم؛ ترجمه: محمد علی انصاری؛ ویرایش: مهدی انصاری قمی، قم: امام عصر (عج)، 1385ش.
3) ابوحیان، محمد بن یوسف؛البحر المحیط فی التفسیر؛ بیروت: دارالفکر 1420ق.
4) ارسطو؛ اخلاق نیکوماخوس؛ ترجمه رضا مشایخی؛ تهران: دهخدا، 1364ش.
5) انوری، حسن؛ فرهنگ بزرگ سخن فارسی؛ تهران: سخن، 1381ش.
6) باقری، خسرو؛ مبانی شیوه­های تربیت اخلاقی معاصر؛ تهران: دفتر تبلیغات اسلامی، 1377ش.
7) بهشتی، محمد؛ آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، تهران: سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387ش.
8) پورشریفی، حمید؛ روان شناسی بالینی، تهران، سنجش، چاپ اول،۱۳۸۲ش.
9) حسینی، افضل السادت دهشیری؛ نگری به تربیت اخلاقی از دیدگاه اسلام؛ تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1370ش.
10) خالدی، صلاح عبدالفتاح؛ إعجاز القرآن البیانی؛ عمان: دارعمار، 1421ق.
11) درویش، محیی­الدین؛ اعراب القرآن و بیانه؛ دمشق: دارالارشاد، 1415ق.
12) دورکیم، داوید امیل؛ تربیت و جامعه­شناسی؛ ترجمه علی محمد کاردان؛ تهران: دانشگاه تهران،1376ش.
13) دهخدا، علی اکبر؛ لغت­نامه؛تهران:دانشگاهتهران، 1373ش.
14) راغب، عبد السلام احمد؛ کارکرد تصویر هنری در قرآن کریم؛ ترجمه سید حسین سیدی، تهران: سخن، 1387ش.
15) رمانی، علی بن حسین؛ ثلاث رسائل فی الإعجاز؛ قاهره: دارالمعارف، (بی­تا).
16) زمخشری، محمودبن عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
17) صافی، محمود؛ الجدول فی اعراب القرآن؛ دمشق: دارالرشید، 1411ق.
18) طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛بیروت: دارلمعرفة، 1408ق.
19) طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.
20) طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛بیروت:مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1352ش.
21) عبدالعال، محمد قطب؛ من جمالیات التصویر القرآن کریم؛ مکه: رابطه العالم الاسلامیة، 1410ق.
22) کانت، ایمانوئل؛ تعلیم و تربیت؛ ترجمه غلامحسین شکوهی، تهران، 1372ش.
23) فخرالدین رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب؛ بیروت، دارإحیاءالتراث العربی، 1420ق.
24) قطب، سید؛ فی ظلال القرآن؛ بیروت: دارالشروق، 1408ق
26) گاردنر، هوارد؛ هوش­های چندگانه؛ ترجمه­ی حمیدرضا بلوچ؛ انتشارات آسمان نیلگون، 1396ش.
27) مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ تحقیق: جمعی از محققان، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
28) مطهری، مرتضی؛  آشنایی با علوم اسلامی؛ تهران: انتشارات صدرا، 1378ش.
28) مغنیة، محمدجواد؛ تفسیر کاشف؛ ایران: دارالکتاب الإسلامی، 1424ق.
29) مکارم شیرازی؛ ناصر، تفسیر نمونه؛تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374ش.
30) واحدی نیشابوری، علی بن احمد؛ الوسیط فی تفسیر القرآن المجید؛بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.

  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 26 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1405