آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

واکاوی تربیتی رفتار فرزندان حضرت یعقوب با یوسف (ع) بر اساس نظریه عقده حقارت آلفرد آدلر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر و عضو اندیشکده زبان و ادبیات عربی و تمدن اسلامی دانشگاه امام صادق (علیه‌السّلام)، تهران، ایران
2 استادیار دانشگاه امام صادق علیه السلام و مدیر اندیشکده زبان عربی و تمدن اسلامی
3 مدرس مدعو گروه عربی دانشگاه امام صادق (ع) پردیس خواهران
10.22034/iued.2025.2050486.2727
چکیده
چکیده
روان‌کاوی اسلامی- قرآنی شاخه‌ای از علم روان‌شناسی است که با کاوش در آیات قدسی قرآن کریم و دیگر متون دینی، به تحلیل عمیق کنش‌ها و حالات روانی و اجتماعی شخصیت‌های‌ برجسته در آن می‌پردازد. شاخه‌ی یادشده با نگاهی دقیق تلاش دارد تا ساحت‌های پنهان روان انسان را در پیوند با آموزه‌های وحیانی تفسیر کند و از این رهگذر، به فهمی ژرف از ماهیت درونی انسان دست یابد. تحلیل تربیتی آیات ۷ تا ۲۰ سوره‌ی یوسف (ع) ابعاد روانی و انگیزشی شخصیت‌ برداران ایشان را آشکار می‌سازد. جستار حاضر که با روش توصیفی­_تحلیلی بر اساس نظریه‌ی آلفرد آدلر و با تأکید بر مفهوم کمال‌گرایی افراطی و تلاش برای برتری‌جویی انجام‌گرفته است، درصدد پاسخگویی به این مسئله است که رفتار به دور از مهر برادران با یوسف (ع) ریشه در چه حالت روحی، روانی و انگیزشی آنان دارد. نتایج بیان‌کننده‌ی آن است که کنش‌های برادران متضمن نوعی تعارض درونی به‌ویژه حسادت و توطئه‌گری است که در پرتو نظریه‌ی یادشده، به‌مثابه تجلی بارز عقده‌ی حقارت و میل مفرط به استعلاء و برتری‌جویی ظهور می‌کند. این عقده‌ی حقارت برآمده از احساس «تبعیض» و «حسادت» در برابر جایگاه ممتاز یوسف (ع) در قلب یعقوب (ع) است که سبب بروز رفتارهایی معطوف به سرکوب و حذف رقیب در ایشان شد؛ همچنین توطئه‌چینی و دسیسه‌های آنان بازتاب تلاشی ناآگاهانه و نافرجام برای مقابله با این احساس و جبران خلأ قدرت، اعتبار و مقبولیتی است که به‌زعم آدلر، انسان در شرایط فروپاشی روانی به آن متوسل می‌شود تا بر محدودیت‌های خود فائق آید و به بازسازی هویت متزلزل خویش بپردازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Educational Exploration of the Behavior of the Sons of Prophet Jacob towards Joseph Based on Alfred Adler's Theory of Inferiority Complex

نویسندگان English

Ehsan Naseri sarabbadieh 1
Mohammad amin Taghavi fardood 2
masoumeh Hasan zadeh moghaddam 3
1 Researcher and member of the Institute of Arabic Language and Literature and Islamic Civilization, Imam Sadiq University (peace be upon him), Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Imam Sadiq University, peace be upon him, and director of the Arabic Language and Islamic Civilization Institute
3 Visiting lecturer of the Arabic department of Imam Sadiq University (AS) Sisters campus
چکیده English

Islamic-Psychological psychoanalysis is a branch of psychology that delves into the sacred verses of the Qur'an and other religious texts to conduct an in-depth analysis of the psychological and social actions of prominent figures within these texts. This branch aims to interpret the hidden dimensions of the human psyche in connection with divine teachings, ultimately seeking a profound understanding of the intrinsic nature of human beings. The educational analysis of verses 7 to 20 of Surah Yusuf reveals the psychological and motivational aspects of the actions of Prophet Jacob’s sons. This study, conducted using a descriptive-analytical approach based on Alfred Adler’s theory, emphasizes the concept of individual perfectionism and the desire for superiority. The primary aim is to answer the question: What psychological state underlies the brothers' cold behavior toward Joseph? The results indicate that the brothers' actions reflect an internal conflict, particularly jealousy and scheming, which, under the lens of Adler's theory, manifest as a clear expression of the inferiority complex and an excessive desire for self-exaltation and superiority. This inferiority complex arises from feelings of "discrimination" and "envy" toward Joseph's privileged position in Jacob's heart, leading to behaviors aimed at suppressing and eliminating the rival. Moreover, their scheming and plotting represent an unconscious and futile attempt to cope with these feelings and compensate for the perceived lack of power, prestige, and acceptance, which, according to Adler, individuals resort to in moments of psychological collapse in order to overcome their limitations and reconstruct their fragile identity.

کلیدواژه‌ها English

Qur'an
Sons of Jacob
Joseph
Inferiority Complex
Alfred Adler
 
     * قرآن کریم
-        آدلر، آلفرد؛ روان‌شناسی فردی؛ ترجمه‌ی حسن زمانی شرف شاهی؛ تهران: تصویر، 1370 ش.
-        ـــــــــ؛ مفهوم زندگی را دریابید؛ ترجمه‌ی ناهید فخرایی؛ تهران: کتاب، 1376 ش.
-        ـــــــــ؛ شناخت طبیعت انسان از دیدگاه روان‌شناسی؛ ترجمه‌ی طاهره جواهرساز؛ تهران: رشد، 1379 ش.
-        ـــــــــ؛ سیکولوجیتک فی الحیاة: کیف تحیاها؛ تعریب: عبدالعلی الجسمانی؛ بیروت: دارالعربیة للعلوم، 1996 م.
-        آریان‌پور، امیرحسین؛ «فروئیدیسم؛ تشریح و انتقاد آن»؛ صدف، شماره‌ی 2-3، 1336 ش.
-        آلوسی، محمودبن‌عبدالله؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی؛ بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415 ق.
-        ثعلبی، احمد؛ الکشف والبیان؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422 ق.
-        ابن‌جوزی، عبدالرحمن­بن­محمد؛ زاد المسیر فی علم التفسیر؛ بیروت: دارالکتب العربی، 1422 ق.
-        پارسایی‌پور، مصطفی و لیلا صادقی نقدعلی؛ «تحلیل روان‌شناختی شخصیت داعش در رمان «وشم الطائر» بر اساس نظریۀ شخصیت آلفرد آدلر»؛ لسان مبین، دوره‌ی 16، شماره‌ی 57، 1403 ش.
-        پرچم، اعظم؛ فاتحی‌زاده، مریم؛ محققیان، زهرا؛ «ابعاد سه‌گانه نظریه‌ی امید اسنایدر و تطبیق آن با دیدگاه قرآن کریم»؛ تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دوره‌ی 10، شماره‌ی 1، 1392 ش.
-        تولان، مایکل جی؛ درآمدی نقادانه و زبان‌شناختی بر روایت؛ ترجمه‌ی ابوالفضل حری؛ تهران: فارابی، 1383 ش.
-        ثقفی تهرانی، محمد؛ تفسیر روان جاوید؛ تهران: برهان، 1398 ق.
-        حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین­بن­احمد؛ تفسیر اثنا عشری؛ تهران: میقات، 1363 ش.
-        فخر رازی، محمدبن­عمر؛ التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)؛ بیروت: مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی، 1420 ق.
-        رضایی هفتادر، حسن و صفر نصیریان؛ «ارزیابی نظریه‌ی روان‌کاوی فروید از منظر معارف وحیانی به‌ویژه نهج‌البلاغه»؛ تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دوره‌ی 14، شماره‌ی 3، 1396 ش.
-        سیاسی، علی‌اکبر؛ نظریه­های شخصیت یا مکاتب روان‌شناسی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1377 ش.
-        سید قطب، إبراهیم حسین؛ فی ظلال القرآن؛ بیروت: دار الشروق، 1412 ق.
-        شاملو، سعید؛ مکاتب و نظریه‌ها در روان‌شناسی شخصیت؛ تهران: رشد، 1382 ش.
-        شیخ طوسی، محمدبن­حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ مصحح: احمد حبیب عاملی؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1413 ق.
-        طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1973 م.
-        طبرسی، فضل­بن­حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه‌ی محمد بیستونی؛ تهران: نشر فراهانی، 1363 ش.
-        طوسی، احمدبن­محمد؛ تفسیر الستین الجامع للطائف البساتین؛ به شرح: محمد روشن؛ تهران: کتابخانه مجلس، 1345 ش.
-        طیب، عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: اسلام، 1378 ش.
-        علی‌پور دهاقانی، فاطمه؛ شوهی اله‌کوهی، عاطفه؛ امیری، مجید؛ «تحلیل روان‌شناسی داستان حضرت یوسف (ع) در قرآن کریم»؛ مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی (مرکز توسعه آموزش‌های نوین ایران)، دوره‌ی 2، شماره‌ی 3،  1395 ش.
-        فیومی، احمدبن­محمد؛ المصباح المنیر؛ بیروت: المکتبة العصریة، 1428 ق.
-        قرائتی، محسن؛ تفسیر نور؛ تهران: مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، 1388 ش.
-        کارور، چارلز و شی­یر، مایکل أُف؛ نظریه­های شخصیت؛ ترجمه‌ی احمد رضوانی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1387 ش.
-        کریمی، یوسف؛ روان‌شناسی شخصیت؛ تهران: ویرایش، 1389 ش.
-        مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق.
-        مروتی، سهراب و مینا یعقوبی؛ «نقد و بررسی نظریه انسان شناسانه «مازلو» با رویکردی بر آیات قرآن کریم»؛ مطالعات قرآن و حدیث، دوره‌ی 4، شماره‌ی 1، 1389 ش.
-        ملاابراهیمی، عزت؛ زند وکیلی، محمدتقی؛ بیگدلی، نرجس؛ «تحلیل شخصیت موسی (ع) و فرعون در قرآن کریم بر اساس نظریه رشد و تباهی اریک فروم»؛ پژوهش‌های ادبی قرآنی، دوره‌ی 11، شماره‌ی 2، 1403 ش.
-        مقدم متقی، امیر؛ عرب، عباس؛ سلیمانی، کیمیا؛ «مؤلفه‌های زیبایی‌شناسی استعاره در سبک قرآن مطالعه موردی سوره‌های یوسف، کهف و طه»؛ مطالعات سبک­شناختی قرآن کریم، دوره‌ی 2، شماره‌ی 1، 1397 ش.
-        منصور، محمود؛ احساس کهتری؛ تهران: دانشگاه تهران، 1371 ش.
-         Farsi, I. (2022). The Basic Principles of Alfred Adler’s Individual Psychology. The Review of Contemporary Scientific and Academic Studies, 2(7).
-         Dreikurs, R. (2017). Individual Psychology: The Adlerian Point of View (pp. 234–256). Routledge.
-         Esping, A. (2018). Franklian Existential Epistemology (pp. 125–142). Palgrave Macmillan, Cham.
-         Spytska, L. (2022). Interrelation of social and individual aspects in personality. InterConf, 28(137), 147–153
 
دوره 11، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 211-229

  • تاریخ دریافت 22 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 24 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404