آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

ویژگی ها و آثار تربیتی فتنه ونفاق ازمنظر نهج البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
لاله افتخاری
استادیار، گروه قرآن و حدیث، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
10.22034/iued.2025.2012835.2515
چکیده
فتنه ونفاق از جمله واژگان پر تکرار در آموزه های دین اسلام بویژه در نهج البلاغه می باشند.این امر را می توان از یکسو به جهت شرائط حاکم بر زمان حضرت علی(ع)و از دگر سو به سبب پیوند میان فتنه و نفاق و تلاقی آن دو در موارد بسیار دانست. این همراهی به گونه ای است که حدود ده آیه قرآن و نیز مواردی از نهج البلاغه بدان اختصاص یافته است. علاوه بر آن در نهج البلاغه واژه فتنه و هم ریشه های آن هفتاد و شش بار و واژه نفاق بسیار ذکرشده است.لذا در این پژوهش که به روش تحلیلی – توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه ای وبا هدف آشنایی با فرمایشات امام علی(ع) در خصوص فتنه ونفاق ودر نهایت بکارگیری آن انجام گرفته به ویژگیها و آثار تربیتی فتنه و نفاق در نهج البلاغه پرداخته شده است. از یافته های تحقیق حاضر، دستیابی به صفات فتنه گران و منافقان و پیوند میان آن دو ونیز آثار زشت و ماندگار آنها همچون بازگشت به جاهلیت،تیره گون شدن فضای جامعه، ابتلای به شبهات،انزوای مومنان، ابتلای نیکوکاران و لغزش دلها می باشد.
کلیدواژه‌ها
نفاق
فتنه
منافق
آثار تربیتی
نهج البلاغه

عنوان مقاله English

Features and educational effects of sedition and hypocrisy From the point of view of Nahj al-Balagha

نویسنده English

laleh eftekhari
Assistant Professor, Quran and Hadith Department, Shahid University, Tehran, Iran
چکیده English

Fitna and hypocrisy are among the most repeated words in the teachings of Islam, especially in Nahj al-Balagha. They both know a lot. This accompaniment is such that about ten verses of the Qur'an and also some parts of Nahj al-Balaghah are devoted to it. In addition to that, in Nahj al-Balagha, the word fitna and its roots are mentioned seventy-six times and the word hypocrisy is mentioned a lot. Therefore, in this research, which is analytical-descriptive and using library sources, with the aim of getting to know the sayings of Imam Ali (a.s.). ) regarding sedition and hypocrisy and its ultimate application, the characteristics and educational effects of sedition and hypocrisy have been discussed in Nahj al-Balagha. One of the findings of the present research is the achievement of the traits of seditionists and hypocrites and the connection between them, as well as their ugly and lasting effects, such as returning to ignorance, darkening the atmosphere of society, suffering from doubts, isolation of believers, suffering from good people and slipping of hearts.

کلیدواژه‌ها English

hypocrisy
sedition
hypocrite
educational works
Nahj al-Balagha

  1.  

    • قرآن کریم؛ ترجمه‌ی محمدمهدی فولادوند.
    • نهج‌البلاغه؛ شرح علی دشتی؛ قم: مشهور، 1385 ش.
    1. آخوندی، مصطفی؛ فتنه از منظر قرآن کریم؛ قم: زمزم هدایت،1390 ش.
    2. آمدی، بن محمد؛ غررالحکم و درر الکلم؛ ترجمه‌ی جمال‌الدین محمد خوانساری؛ تهران: دانشگاه تهران، 1376 ش.
    3. ابن‌­ابی­الحدید، عزالدین ابوحامد؛ شرح نهج‌البلاغه؛ بیروت: دار مکتبه الحیاه، 1337 ق.
    4. ابن­اثیر، عزالدین ابوالحسن؛ الکامل فی التاریخ؛ بیروت: موسسه التاریخ العربی،1994 م.
    5. ابن الحجاج، مسلم؛ صحیح مسلم؛ بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
    6. ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن؛ منتخب قره العیون النواظر فی الوجوه والنظایر؛ اسکندریه: منشاه المعارف، بی‌تا.
    7. ابن­حجر العسقلانی، احمد­بن­علی؛ فتح الباری بشرح صحیح الامام بخاری؛ قاهره: المطبعة السلفیة، 1380 ق.
    8. ابن­درید، ابی­بکر محمد­بن­الحسن؛ جمهرة اللغة؛ بیروت: دارالعلم، 1988 م.
    9. ابن­طاووس، علی­بن­موسی؛ الملاحم والفتن؛ تهران: اسلامیه، بی‌تا.
    10. ابن­فارس، ابوالحسین احمد؛ معجم مقاییس اللغه؛ قم: دارالکتب العلمیه، 1404 ق.
    11. ابن­قطب، سید؛ فی ظلال القرآن؛ بیروت: دار الشروق، 1412 ق.
    12. ابن­محمد، جعفر؛ مصباح الشریعه؛ بیروت: موسسه الاعلمی، 1400 ق.
    13. ابن­منظور، محمدبن­مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دارالفکر للطباعه والنشر والتوزیع، 1414 ق.
    14. بحرانی، سید‌هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ تهران: بنیاد بعثت،1416 ق.
    15. البخاری، محمدبن­اسماعیل؛ صحیح بخاری؛ بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1402 ق.
    16. بهشتی، احمد؛ آغاز فتنه‌ها؛ مکتب اسلام، سال 44، شماره‌ی 11، 1383 ش.
    17. پاینده، ابوالقاسم؛ نهج الفصاحه؛ تهران: دنیای دانش، 1363 ش.
    18. ترمذی، حافظ ابوعیسی؛ سنن الترمذی؛ بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع، 1403 ق.
    19. جعفریان، رسول؛ تاریخ تحول دولت و خلافت؛ قم: مرکز مطالعات وتحقیقات اسلامی، 1373 ش.
    20. جعفریان، رسول؛ تاریخ سیاسی اسلام؛ قم: دلیل ما، 1382 ش.
    21. جوهری، اسماعیل بن حماد؛ الصحاح؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1407 ق.
    22. حاکم نیشابوری، محمدبن­عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین؛ بیروت: دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
    23. حبیش­بن­ابراهیم، ابوالفضل؛ وجوه قرآن؛ تهران: بنیاد قرآن، 1360 ش.
    24. الحر العاملی، محمدبن­الحسن؛ وسائل الشیعه؛ نجف: المرتضویه، 1356 ش.
    25. حرانی، ابن­شعبه؛ تحف العقول؛ ترجمه‌ی پرویز اتابکی؛ تهران: فرزان، 1376 ش.
    26. حسینی شاه­عبدالعظیمی، حسین­بن­احمد؛ تفسیر اثنا عشری؛ تهران: میقات، 1363 ش.
    27. حسینی، سید محمد؛ دو چهرگان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1376 ش.
    28. الحمیدی، عبدالعزیز؛ المنافقون فی القرآن الکریم؛ جده: دار المجتمع للنشر والتوزیع، بی‌تا.
    29. خاتمی، سید احمد؛ سیمای نفاق در قرآن؛ قم: شفق، 1379 ش.
    30. دامغانی، ابوعبدالله؛ الوجوه و النظائر لالفاظ کتاب الله العزیز؛ قاهره: وزارت اوقاف، 1412 ق.
    31. دستغیب، سید عبدالحسین؛ گناهان کبیره؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1381 ش.
    32. دینوری، ابن­قتیبه؛ تاریخ خلفا؛ مصر: دار الاحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.
    33. الراغب اصفهانی، حسین­بن­احمد؛ مفردات الفاظ القرآن؛ دمشق: دارالقلم، 1412 ق.
    34. رشید رضا، محمد؛ تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار؛ بیروت: دارالمعرفه، بی‌تا.
    35. الزبیدی، محمدبن­مرتضی؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ مصر: چاپخانه خیریه منشاه بجمالیه مصر، 1306 ق.
    36. زحیلی، وهبة؛ التفسیر المنیر فی العقیده والشریعه والمنهج؛ بیروت: دارالفکر المعاصر، 1411 ق.
    37. سبحانی، جعفر؛ فروغ ابدیت؛ قم: بوستان کتب، 1385 ش.
    38. ـــــــــــــ؛ فروغ ولایت؛ قم: مؤسسه امام صادق (ع)، 1384 ش.
    39. ـــــــــــــ؛ منشور جاوید؛ قم: مؤسسه امام صادق (ع)، 1383 ش.
    40. سید علوی، سید ابراهیم؛ نفاق و منافقان در قرآن کریم؛ مشکوة، شماره‌ی 35، 1371 ش.
    41. شامحمدی، مریم؛ کریمی­نیا، محمدمهدی؛ انصاری­مقدم، مجتبی؛ «بررسی بینامتنی رابطه‌ی نفاق و ریا در قرآن و نهج‌البلاغه»؛ پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، سال 3، شماره‌ی 26، 1400 ق.
    42. شیخ طوسی، محمدبن­الحسن؛ تهذیب الاحکام؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
    43. صراف، حمیدرضا؛ فتنه در قرآن و نهج‌البلاغه؛ تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، 1407 ق.
    44. شمس­الدین، محمدمهدی؛ «رویارویی با فتنه‌های سیاسی و اجتماعی»؛ کیهان فرهنگی، شماره‌ی 182، 1380 ش.
    45. الشهابی، اویس؛ موضع علی (ع) در برابر فتنه‌ها؛ ترجمه‌ی حمیدرضا شیخی؛ بصائر، شماره‌ی 27، 1369 ش.
    46. صبحی صالح؛ شرح نهج‌البلاغه؛ قم: موسسه دار الهجره، 1412 ق.
    47. صدوق، محمد­بن­علی؛ من لایحضره الفقیه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی،1413 ق.
    48. طالقانی، سید محمود؛ پرتوی از قرآن؛ تهران: شرکت سهامی‌انتشار، 1362 ش.
    49. طباطبایی، سید محمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه‌ی سید محمدباقر موسوی همدانی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
    50. عبدالغنی، حسن؛ المنافقون و شعب النفاق؛ کویت: دارالبحوث العلمیه، 1401 ق.
    51. عضیمه، صالح؛ معنا شناسی واژگان قرآن؛ ترجمه‌ی سید حسین سیدی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1387 ش.
    52. علی سالم مصری، ابراهیم؛ النفاق والمنافقون فی عهد رسول الله و دور الیهود؛ قاهره: دار الشعب،1390 ش.
    53. عیسی‌زاده آملی، ولی­الله؛ «فتنه خوارج در شهادت حضرت علی (ع)»؛ رواق‌اندیشه، شماره‌ی 47، 1384 ش.
    54. غروی الخوانساری، شهرزاد؛ نفاق در احادیث؛ تهران: دانشگاه تربیت مدرس، 1378 ش.
    55. غروی نائینی، نهله و غروی الخوانساری؛ «نفاق از دیدگاه امیرالمؤمنین (ع)»؛ سفینه، شماره‌ی 4، 1383 ش.
    56. فارسی، جلال­الدین؛ انقلاب تکاملی اسلام؛ تهران: علمی‌و فرهنگی، بی‌تا.
    57. فخر رازی، محمدبن­عمر الخطیب؛ التفسیر الکبیر؛ بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، 1417 ق.
    58. فرازمند، ج؛ چهره منافقان در قرآن؛ قم: نسل جوان، 1387 ش.
    59. الفراهیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین؛ قم: هجرت، 1409 ق.
    60. فضل­الله، سید محمدحسین؛ تفسیر من وحی القرآن؛ بیروت: دارالملاک للطباعه والنشر، 1419 ق.
    61. فواد عبدالباقی، محمد؛ المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم؛ تهران: اسلام، 1378 ش.
    62. فلاح­زاده، طیبه؛ «فتنه در صفین»؛ ندای صادق، شماره‌ی 10، 1377 ش
    63. فیروزآبادی، محمدبن­یعقوب؛ القاموس المحیط؛ بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1412 ق.
    64. فیض کاشانی، ملا محسن؛ المحجه البیضاء؛ بی­جا: بی‌نا، بی‌تا.
    65. قرائتی، محسن؛ تفسیر نور؛ تهران: مرکز فرهنگی درس­هایی از قرآن، 1383 ش.
    66. قرشی، سید علی‌­اکبر؛ قاموس قرآن؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1371 ش.
    67. قمی، عباس؛ سفینه البحار و مدینه الحکم والاثار؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1416 ق.
    68. کلینی، محمد­بن­یعقوب؛ اصول کافی؛ بیروت: دار الاضواء، 1405 ق.
    69. مجلسی، محمدباقربن محمدتقی؛ بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الابرار؛ بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1403 ق.
    70. محقق، محمدباقر؛ نمونه بینات در شان نزول آیات؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1361 ش.
    71. مدرسی، محمدتقی؛ لکی نواجه النفاق؛ طهران: دار محبی الحسین (ع)، 1420 ق.
    72. المدنی، ضامن­بن شدقم­بن علی؛ وقعه الجمل؛ قم: محمد، 1420 ق.
    73. مرتضی، سید جعفر؛ الصحیح من السیره النبی الاعظم (ص)؛ بیروت: دار الهادی للطباعه والنشر والتوزیع، 1415 ق.
    74. مصباح یزدی، محمدتقی؛ طوفان فتنه و کشتی بصیرت؛ قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1390 ش.
    75. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368 ش.
    76. مطهری، مرتضی؛ مسئله نفاق؛ تهران: حزب جمهوری اسلامی، 1395 ش.
    77. ـــــــــــــــ؛ آشنایی با قرآن؛ قم، صدرا، بی‌تا.
    78. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1374 ش.
    79. ـــــــــــــــــــ؛ پیام امام امیرالمؤمنین (ع)؛ تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1384 ش.
    80. المنقری، نصربن­مزاحم؛ وقعه صفین؛ قاهره: الموسسةالعربیة الحدیثة، 1404 ق.
    81. موسوی سبزواری، سید عبدالاعلی؛ مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: موسسه اهل‌بیت (ع)، 1409 ق.
    82. میرزایی، محمد؛ «پدیده‌ی شوم نفاق»؛ الهیات وحقوق، شماره‌ی 50، 1383 ش.
    83. ناظم­زاده قمی، سید اصغر؛ اصحاب امام علی (ع)؛ قم: بوستان کتاب، 1387 ش.
    84. نجفی خمینی، محمدجواد؛ تفسیر آسان؛ تهران: اسلامیه، 1398 ق.
    85. نراقی، احمد؛ معراج السعاده؛ تهران: دهقان، 1385 ش.
    86. نوری، محمد موسی؛ «جریان نفاق در عصر نبوی (ص)»؛ معرفت، شماره‌ی 108، 1385 ش.
    87. الواحدی النیسابوری، ابی الحسن علی­بن­احمد؛ اسباب النزول؛ قاهره: موسسه حلبی و شرکاء للنشر والتوزیع، 1388 ق.
    88. واقدی، محمد­بن­عمر؛ المغازی؛ بیروت: موسسه الاعلمی، 1409 ق.
    89. هارون­بن­موسی؛ الوجوه والنظائر فی القرآن الکریم؛ بغداد: دائره الاثار والتراث، 1409 ق.
    90. هاشمیان، مریم؛ جریان­شناسی نفاق در قرآن کریم؛ تهران: دانشگاه تربیت مدرس، 1379 ش.
    91. الهندی، المتقی؛ کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال؛ بیروت: بیت الافکار الدولیة، 2005 م.
    92. یعقوبی، احمدبن ابی­یعقوب ابی­جعفربن وهب­بن واضح؛ تاریخ یعقوبی؛ بیروت: نشر دار صادر، بی‌تا.
    93. یساقی، علی­اصغر؛ فتنه از نگاه قرآن و حدیث؛ تهران: نشر تاریخ و فرهنگ،1380 ش.

     

  • تاریخ دریافت 04 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 30 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 19 آذر 1403