آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل معناشناختی واژۀ «وَهَبَ» در قرآن با هدف کشف دلالت، کارکرد و سنخ تربیتی صفت «وهّاب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدمحمد برومند 1
وحیده فخار 2
ایوب اکرمی 3
حسین باغگلی 4
1 دانشجوی دکتری رشته مدرسی معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد. ایران
2 هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، ایران
3 هیات علمی دانشگاه فردوسی
4 هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد
10.22034/iued.2024.2021745.2577
چکیده
قرآن کریم در تحول معناشناختی خود با تغییر در چیدمان واژه‌‌های کهن، جانی تازه به آنها بخشید و از این رهگذر جهان معنایی نوینی را فرا‌روی آدمی گشود. مفهوم رابطۀ تربیتی خدا با انسان، بخشی از این جهان معنایی است که در اثر دگرگونی ارتباط واژه‌ها، دستخوش تغییر قرار گرفت. این تغییرمفهومی در ساختار «صفات الهی» قابل مشاهده است؛ از اینرو برای کشف دلالت‌ها و فرایندهای تربیتی رابطۀ خدا با انسان سزاوار بررسی خواهند بود. در همین راستا پژوهش حاضر با کاربست روش تحلیل معناشناسی ساختگرا و روش تحقیق کتابخانه‌ای، در افق محدود، به تحلیل مولفه‌‌های معنایی صفت «وَهّاب» در کاربرد قرآنی پرداخته است؛ تا گامی موثر برای دستیابی به یک افق کلان یعنی شناخت مقولۀ «عطای پروردگار» در نظام تربیت اسلامی بردارد. بررسی‌‌ها نشان می‌دهند که ماده «وَهَبَ» در تقابل با ماده «أجر» بر محور همنشینی با واژگانی چون «ربّ»، «رحمت»، «لَدُنکَ»، «النّافِله»؛ و بر محور جانشینی با واژه‌هایی مانند «فضل»، «فیض»، «جود»، «سخی» و «عطی» در یک میدان معنایی جای دارد. برآیند تحلیل یادشده این است که ساخت وصفی آن یعنی «وَهّاب»، در تحول معناشناختی خود بر بخشنده‌ای (معطی) مهربان که بی دریغ، بدون چشم‌داشت و بدون‌ شرط، متاعی خارق العاده و دور از دسترس را عطا می‌کند دلالت دارد. بنابراین کارکرد تربیتی آن در کنار دیگر اجزای حوزه معنایی «بخشندگی خداوند»، این گونه قابل توضیح است: فزون بخشی بدون شرط، احساس ارزشمندی را به مخاطب ارزانی می‌دارد و زمینۀ تحقق فردیت و شکوفایی‌اش را فراهم می‌سازد؛ بدین‌‌روی بیشتر به رهیافت انسانگرایی در تربیت نزدیک خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
وَهّاب
رحمت
معناشناسی ساختگرای ‌قرآن
توجه مثبت بدون شرط

عنوان مقاله English

Semantic analysis of the word "Wahhab" in the Qur'an with the aim of discovering the meaning, function and educational significance of the adjective "Wahhab"1

نویسندگان English

برومند برومند 1
Vahideh Fakhar Noghani, 2
ayuob akrami 3
Hosein Baghgoli, 4
1 , Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad. boromand1362@yahoo.com
2 Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad of iran
3 Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad
4 Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

 
The topic of women's rights and duties has a special place as two serious and interconnected topics. This issue has always been the concern of different religions from educational, social, legal, psychological, historical and political aspects. Religions' attitude towards this issue is historical and different. In the meantime, the Qur'an has explained aspects of this issue in different places and of course in different ways. Each aspect is important on its own. The educational aspect, however, has received less attention from commentators and experts. Therefore, the present research was conducted with the aim of answering the question of how to explain the position of women's rights and duties in the Qur'an from an educational point of view. To achieve this goal, descriptive-analytical and inferential research methods were used. This was done in two main steps and several stages: In the first step: Surah Nisa and its translation were studied several times. In the second stage, the specific topics of each verse, statistics and the number of (118) topics in the total (176) verses of the surah were stated. became. In the second step: the inference of educational implications from 32 verses related to the field of women was done in 85 cases and 58 educational inferences were obtained, which were classified into 7 subjects: rational, moral, religious, social, economic, jurisprudence/legal, educational. It is recommended to apply the educational findings of this article in the face of the Quranic view of women in Surah Nasa.
 
Keywords: inference, educational implications, woman, Surah Nisa, duties &right.
 

کلیدواژه‌ها English

Wahhab
Rahmat
constructivist semantics of the Quran
unconditional positive regard

  1. - القرآن الکریم

                               - الصحیفة السجادیة ( على بن الحسین، امام چهارم علیه السلام، الصحیفة السجادیة / ترجمه و شرح فیض الإسلام، چ۲، تهران، فقیه، ۱۳۷۶ش).                         

    1. ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چ۳، قم، موسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان،۱۳۶۷ ه.ش.
    2. ابن فارس، احمد بن فارس‏، معجم مقاییس اللغه‏، چ۱، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏، ۱۴۰۴ه.ق.

     

    1. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چ۳، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ ه.ق.
    2. آبیارى، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة، چ۱، مصر، موسسة سجل العرب، ۱۴۰۵ ه.ق.
    3. آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، ج۱۶، چ۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ ه.ق.
    4. باقری، خسرو؛ نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، ج۱، چ۵۰، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۷ ه.ش.
    5. بشیری، ابوالقاسم؛ «روان‌شناسی شخصیت (نظریۀشخصیت با نگرش به منابع دینی)»، چ۱، قم، موسسۀ آموزشی امام خمینی ره، ۱۳۹۶ ه.ش.
    6. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، چ۱، قم، اسراء، ۱۳۸۷ ه.ش.
    7. جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چ۱، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۳۷۶ ه.ق.
    8. حوى، سعید، الاساس فى التفسیر، چ۶، مصر، دار السلام، ۱۴۲۴ ه.ق.
    9. خطیب شربینى، محمد بن احمد، تفسیر الخطیب الشربینى المسمى السراج المنیر، چ۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۵ ه.ق.
    10. راغب اصفهانى حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، چ۱، دمشق،بیروت، دارالعلم‏، الدار الشامیة، ۱۴۱۲ ه.ق.
    11. رضا، محمد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، چ۱، بیروت، دار المعرفة،۱۴۱۴ ه.ق.
    12. رضایی کهنمویی، علی، «بازکاوی معنای مادۀ رحمت؛ به ویژه در مقام انتساب به خدای سبحان»، مشکوه، س ۴۰، ش ۱۵۱، ۱۴۰۰، ص ۱۲۶-۱۴۹.
    13. زبیدی، مرتضى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، چ۱، بیروت، دار الفکر،۱۴۱۴ ه.ق.
    14. زمخشرى، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، ج۴، چ۳، بیروت، دار الکتاب العربی،۱۴۰۷ ه.ق.
    15. درویش، محى‏الدین، اعراب القرآن الکریم و بیانه، چ۴، الارشاد - سوریه - حمص، ، ۱۴۱۵ ه.ق.
    16. شولتز، دوان پی، شولتز، سیدنی الن؛ نظریه‌‌های شخصیت (ویراست دهم۲۰۱۳)، ترجمۀ یحیی سید محمدی؛ چ۲۸، تهران، ویرایش، ۱۳۹۳ ه.ش.
    17. صافى، محمود، الجدول فی إعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فوائد نحویة هامة، چ۴، دمشق، دار الرشید، ۱۴۱۸ ه.ق.
    18. صدر المتألهین‏، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، چ۳، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۹۸۱ م.
    19. صفوی، کورش، درآمدی بر معناشناسی، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۳.
    20. صفوی، کورش، آشنایی با زبان‌شناسی در مطالعات ادب فارسی، چ۱، تهران، انشارات علمی، ۱۳۹۱.
    21. طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چ۲، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ ه.ق.
    22. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ۳، ناصر خسرو - ایران - تهران، ، ۱۳۷۲ ه.ش.
    23. طبرسى، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، چ۱،قم، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۴۱۲ ه.ق.
    24. طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، چ۳، تهران،مرتضوی، ۱۳۷۵ ه.ش.
    25. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، چ۱، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، «بی‌تا».
    26. طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، چ۲، تهران، اسلام، ۱۳۶۹ ه.ش.
    27. عجم، رفیق، موسوعة مصطلحات الإمام الغزالی، چ۱، بیروت، ناشرون، ۲۰۰۰ م.
    28. عسکرى، حسن بن عبدالله‏، الفروق فی اللغة، چ۱، بیروت، دار الافاق الجدیدة، ۱۴۰۰ ه.ق.
    29. علیگلی فیروزجائی، جعفر و دیگران، «نیاز اولیۀانسان به احترام از نگاه قرآن با تأکید بر روش معناشناسی ساخت‌گرا و شناختی»، پژوهشنامه معارف قرآنی، س ۸، ش ۳۱ ، ۱۳۹۶، ص ۵۶ تا ۱۱۰.
    30. فراهیدى، خلیل بن أحمد، کتاب العین، چ۲، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
    31. فضل الله، محمد حسین، من وحى القرآن، ج۲۵، چ۱، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۹ ه.ق.
    32. فقیهی، علی نقی، رفیعی مقدم، فاطمه، «انسان از دیدگاه راجرز و مقایسۀ آن با دیدگاه اسلامی» دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، س ۲، ش۳، ۱۳۸۷.
    33. فیروز آبادى، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، چ۱، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ ه.ق.
    34. فیومى، أحمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، چ۲، قم، درالهجرة، ۱۴۱۴ ه.ق.
    35. قائمی‌نیا، علیرضا، بیولوژی نص نشانه شناسی و تفسیر قرآن، چ۲، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳ ه.ش.
    36. __________، معناشناسی (۱)، چ ۱، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹.
    37. قطب، سید، فى ظلال القرآن، چ۳۵، بیروت، دار الشروق، ۱۴۲۵ ه.ق.
    38. کُهن، الفی؛ نه تشویق نه تنبیه (چگونه انگیزه‌‌های درونی را پرورش دهیم)، ترجمۀ اکرم اکرمی، چ۷ تهران، انتشارات صابرین، ۱۴۰۰ ه.ش
    39. گنجی مهدی، گنجی حمزه؛ رواشناسی بالینی (آبدیت DSM-5)، چ۱، تهران، ساولان، ۱۳۹۵ ه.ش.
    40. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ۱، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، ۱۳۶۸ ه.ش.
    41. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، چ۱۰، دار الکتب الإسلامیة - ایران - تهران، ۱۳۷۱ ه.ش.
    42. نسفى، عبدالله بن احمد، تفسیر النسفى مدارک التنزیل و حقایق التاویل، چ۱، بیروت، دار النفائس، ۱۴۱۶ ه.ق.

     

  • تاریخ دریافت 17 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 09 اردیبهشت 1403