آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

مؤلفه‌های تربیتی قرآن‌بنیان در تکوین تمدن نوین اسلامی با تکیه بر هویت ایرانی-اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه قرآن و حدیث، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران.
2 استادیار، گروه فلسفه و حکمت، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران.
3 استادیار، گروه علوم قرآن وحدیث، دانشگاه شهید محلاتی، قم، ایران.
10.22034/iued.2026.2075987.2884
چکیده
تمدن‌سازی فرآیندی عمیق و چندساحتی است که صرفاً با پیشرفت‌های مادی محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند تحولی زیرساختی در اندیشه، اخلاق و رفتار جامعه است. در این مسیر، تربیت به‌عنوان سنگ‌بنای شکل‌گیری انسان و جامعه، نقشی تعیین‌کننده در پی ریزی و تعالی تمدن ایفا می‌کند. قرآن کریم، در مقام برنامه جامع حیات بشری، با ارائه نظام تربیتی مبتنی بر آموزه‌های توحیدی، چارچوبی الهی و همه‌جانبه برای بنیان‌گذاری یک تمدن اصیل ترسیم می‌نماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر تفسیر موضوعی قرآن، به بررسی نقش این نظام تربیتی در فرایند شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی، با تأکید بر قابلیت‌های هویت ترکیبی ایرانی-اسلامی به‌عنوان بستر تحقق، می‌پردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که در شرایط چالش‌برانگیز تمدنی جهان اسلام در عصر حاضر، اعم از عقب‌ماندگی درونی و هجوم فرهنگی تمدن سکولار، بازخوانی و بازگشت به الگوی تربیتی قرآن، راهبردی ضروری برای خروج از انحطاط و احیای تمدنی پویا و متمایز است. در این راستا، مؤلفه‌های تربیتی بنیادینی چون اخلاص (جهت‌دهنده حرکت)، شکرگزاری عملی (عامل حفظ و توسعه نعمت‌ها)، توبه اجتماعی (مکانیسم خوداصلاحی)، صبر استقامتی (عامل تاب‌آوری)، فضیلت‌گرایی (معیار و غایت کنش)، تبشیر و تنذیر (تنظیم‌گر انگیزه جمعی) و توجه به ارزش‌های دین‌محور (شالوده‌ساز هویت) استخراج و تحلیل شدند. کارکرد یکپارچه و شبکه‌ای این عناصر می‌تواند زمینه را برای ظهور تمدنی نوین اسلامی، مبتنی بر معنویت، عدالت، عقلانیت ارزش‌بنیاد و تعالی انسانی فراهم کند؛ تمدنی که با تکیه بر میراث غنی ایرانی-اسلامی، قابلیت عینیت‌یافتن به‌عنوان الگویی زنده و پیشرو در جهان معاصر را دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Quran-based educational components in the development of modern Islamic civilization based on Iranian-Islamic identity

نویسندگان English

mohsen ghlandarii 1
hojat raftarii 2
jafar taban 3
چکیده English

Civilization-building is a profound process that requires more than material progress; it demands a foundational shift in a society's mindset, ethics, and conduct. Within this endeavor, education (tarbiyah) serves as the cornerstone for individual and societal formation, playing a decisive role in laying civilizational foundations. The Holy Quran, as a complete guide for life, provides this essential educational framework rooted in monotheistic (tawhidi) teachings, offering a divine blueprint for an authentic civilization.

This study examines the Quran's educational system and its role in forming a New Islamic Civilization, highlighting the combined Iranian-Islamic identity as a fertile ground for its realization. It finds that in the face of current challenges—internal stagnation and external cultural pressures—returning to this Quranic model is a crucial strategy for revival. Core components like sincerity (ikhlas), practical gratitude (shukr), social repentance (tawbah), persevering patience (sabr), and virtue-oriented action form an integrated network shaping motivation, identity, and resilience.

The synergistic function of these elements fosters a civilization based on spirituality, justice, and value-based rationality. Grounded in a rich heritage, this model holds the potential to emerge as a dynamic and progressive paradigm for the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Quran-based educational system
Islamic civilization building
Iranian-Islamic identity
components of morality-civilization
civilizational evolution
 
قرآن کریم
ابن عاشور،  محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج22، تونس، الدار التونسیة للنشر، 1984م.
بابایی، حبیب‌الله، شاخص‌های تمدنی (در دو رویکرد عرفی و قدسی)، دو فصلنامه پژوهش‌های تمدن نوین اسلامی، سال اول شماره 2، 1396.
بابایی، حبیب‌الله، فاطمه مرادی، فرایند تکوین خیر کبیر، دو فصلنامه علمی مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره 4 شماره 1، 1400.
جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1375.
جمشیدی، محمدحسین، «مبانی دینی تمدن از منظر اسلام»، مجموعه مقالات همایش ملی تمدن نوین اسلامی، تهران، دانشگاه شاهد، 1394.
حسینی همدانی، محمد، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران، لطفی، 1404ق.
دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن (مشرق زمین، گاهواره تمدن)، ج 1، تهران، علمی و فرهنگی، 1380.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، ج2 و 1،  تهران، المکتب المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، 1383.
رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآنی مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1388.
شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج16، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام، 1409ق.
صادق زاده علیرضا، مریم بناهان، رویکرد تربیتی به آیات انذار و تبشیر، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال بیستم، شماره 14، 1391.
طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه جوامع الجامع، ج5، مترجمان، مشهد، نشر بنیاد پژوهش‌های اسلامى آستان قدس رضوى، 1377.
فارابی، ابونصر، سیاست المنیه، ترجمه و شرح حسن ملکشاهی، تهران، انتشارات سروش، 1376.
فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، ج 21،  دار احیاء التراث العربى، 1420.
فراهیدى، خلیل بن أحمد، العین‏، قم: نشر هجرت‏، چ دوم‏، 1409ق.
قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج9، تهران، نشر مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن، 1383.
محدث نورى، مستدرک‏ الوسائل، ج1، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، 1408.
مصباح، محمدتقی، معارف قرآن راهنما شناسی، ج5، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1389.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386.
ویل دورانت، بررسی تاریخ تمدن، ترجمه احمد بطحایی و دیگران، تهران، سازمان انتشارات انقلاب اسلامی، 1365.

  • تاریخ دریافت 19 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 30 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 03 خرداد 1405