آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل شناختی مفهوم رضا در قیام حسینی، مطالعه‌ای متمرکز بر آیات ۲۷ تا ۳۰ سوره‌ فجر با رویکرد قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضیه السادات کرماجانی 1
سید حمید حسینی 2
حامد پور رستمی 3
1 دانشجوی دکتری الهیات، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران. Kermajani@iau.acir ORCID: 0009-0001-3859-1411
2 سید حمید حسینی* استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران. (نویسنده مسئول) dr.hoseini@iau.ac.ir ORCID: 0000000280661604
3 حامد پور رستمی دانشیار، گروه شیعه شناسی، دانشگاه تهران، دانشکدگان فارابی. purrostami@ut.ac.ir ORCID:0009-0004-6003-7427
10.22034/iued.2026.2073261.2871
چکیده
پژوهش حاضر به تحلیل شناختی مفهوم «رضا» در آیات ۲۷ تا ۳۰ سوره فجر و تبیین نقش آن در قیام امام حسین(ع) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که با وجود اهمیت محوری مفهوم «رضا» به عنوان نماد رضایت و تسلیم آگاهانه در قرآن، پیوند آن با قیام حسینی تاکنون به‌ طور نظام‌‌مند واکاوی نشده است. ضرورت این پژوهش از نیاز به فهمی معرفت شناختی و قرآنی از جایگاه رضا در حرکت امام حسین(ع) ناشی می‌شود؛ مفهومی که می‌تواند تصویری ژرف تر از رابطه میان انسان و اراده الهی ارائه دهد. در راستای تحقق هدف پژوهش، روش تحقیق بر پایه رویکرد تلفیقی و با بهره‌گیری از تحلیل محتوای کیفی و کمی تنظیم شده است. آیات مورد نظر با تمرکز بر واحدهای معنایی تحلیل و مفاهیم کلیدی مرتبط با رضا از منظر معرفتی و تفسیری استخراج گردیده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفهوم «نفس مطمئنه» در این آیات، نماد تبلور کامل آرامش، رضایت و تسلیم آگاهانه در برابر مشیت الهی است. این مفهوم، از رابطه دو سویه میان رضای الهی و رضای بنده سخن می‌گوید؛ رابطه‌ای که در قیام امام حسین(ع) به اوج تجلی خود می‌رسد. این پژوهش با تکیه بر تحلیل شناختی آیات و تطبیق آن با قیام حسینی، چارچوبی مفهومی برای فهم عمیق تر آموزه های قرآنی و باز نمایی تسلیم آگاهانه انسان در برابر اراده الهی ارائه می دهد.
کلیدواژه‌ها
قرآن
قیام حسینی
رضا
رویکرد شناختی
سوره‌ فجر

عنوان مقاله English

A Cognitive Analysis of the Concept of Riḍā in the Husaynī Uprising Based on Verses 27–30 of Surah Al-Fajr

نویسندگان English

Raziyeh al-Sadat Karmajani 1
Sayyid Hamid Hosseini 2
Hamed Pour Rostami 3
1 Razieh Sadat Karmajani PhD student of Theology, Department of Quran and Hadith Sciences, Ha.C., Islamic Azad University, Hamedan, Iran.
2 Seyyed Hamid Hosseini* Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Ha.C., Islamic Azad University, Hamedan, Iran. (Corresponding author)
3 Hamed Pour Rostami Associate Professor, Department of Shia Studies, University of Tehran, Farabi Colleges.
چکیده English

The present study analyzes the cognitive concept of riḍā (contentment) in verses 27–30 of Surah Al-Fajr and explains its role in the uprising of Imam Ḥusayn (a). The main problem addressed in the research is that despite the central importance of riḍā as a symbol of conscious consent and submission in the Qur’an, its connection with the Husaynī uprising has not yet been examined systematically. The necessity of this study arises from the need for an epistemological and Qur’anic understanding of the place of riḍā in the movement of Imam Ḥusayn (a)—a concept that can provide a deeper picture of the relationship between the human being and the divine will. To achieve the research objective, the methodology is based on an integrative approach utilizing qualitative and quantitative content analysis. The selected verses are analyzed with a focus on semantic units, and key concepts related to riḍā are extracted from epistemological and exegetical perspectives. The findings show that the concept of the “tranquil soul” (al-nafs al-muṭmaʾinnah) in these verses represents the complete manifestation of serenity, contentment, and conscious submission to the divine will. This concept highlights the reciprocal relationship between God’s pleasure and the servant’s pleasure—a relationship that reaches its peak in the uprising of Imam Ḥusayn (a). By employing cognitive analysis of the verses and correlating them with the Husaynī movement, this study offers a conceptual framework for a deeper understanding of Qur’anic teachings and for representing the human being’s conscious submission to the divine will.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌‌rsquo
an, Hussaini Uprising, Reza, Cognitive Approach, Surah Al-Fajr
قرآن کریم.
1. ابن طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۷ ق). اللهوف علی قتل الطفوف. ترجمه: احمد فهری زنجانی، تهران: نشر جهان.
2. ابن فارس، احمد (۱۴۰۴ ق). مقاییس اللغة. تحقیق: تهران: انتشارات علوم اسلامی.
3. ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
4. امین عاملی، سید محسن (۱۴۲۱ق). اعیان الشیعه. قم: دار التعارف للمطبوعات.
5. افضلی گروه، روح الله و همکار (۱۳۹۲)، «رابطه معنایی سوره‌ مبارکه فجر با قیام عاشورا»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شماره ۱۵، ص ۴۹ – ۶۰.
6. انصاریان، حسین (۱۳۸۸ ش). نفس. قم: دار العرفان.
7. آذرنوش، آذرتاش (۱۳۸۴). فرهنگ معاصر عربی -فارسی. تهران: نشر نی.
8. باردن، لورنس (۱۳۷۵). تحلیل محتوا، ترجمه: محمد یمنی دوزی سرخابی و ملیحه آشتیانی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
9. جانی پور، محمد (۱۳۹۰ ش _الف). اخلاق در جنگ. تهران: انتشارات امام صادق(ع).
10. جانی پور، محمد (۱۳۹۰ ش _ ب)، «جایگاه نماز در اندیشه امام رضا(ع)»، مطالعات قرآن و حدیث، سال پنجم، شماره اول.
11. جعفری، محمد تقی (۱۳۸۶). تفسیر و شرح نهج البلاغه. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
12. __________(۱۳۸۷ش). نیایش امام حسین (ع) در صحرای عرفات. تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
13. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). ادب فنای مقربان. قم: مرکز نشر اسراء.
14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم، دارالشامیه.
15. رضایی اصفهانی، محمد علی (۱۳۸۷). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
16. سجادی، سید جعفر، (۱۳۷۵ ش). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: انتشارات طهوری.
17. سلیمانی میمند، مریم (۱۳۸۸). «سوره‌ فجر و هدف خلقت». مجله بینات، شماره ۴، پیاپی ۶۴، صص ۷۲- ۱۲۸.
18. شهید ثانی، زین الدین بن علی (۱۳۸۰). شرح مصباح الشریعه. ترجمه: عبد ارزاق گیلانی، تهران: نشر نی.
19. صدری، محمد جعفر ( ۱۳۸۶ش ). المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم. ترجمه محمد فواد عبدالباقی، تهران: مکتبه سهروردی.
20. طالقانی، سید محمود ( ۱۳۴۸ش). پرتویی از قرآن. تهران : شرکت سهامی انتشار.
21. طباطبایی، سید محمد حسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
22. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، الطبعه الثالثه.
23. طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
24. طیب، عبد الحسین (۱۳۸۶). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: موسسه سبطین.
25. فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
26. فرندنبرگ، جی و گوردون سیلور من (۱۳۸۸). علوم شناختی مقدمه‌ای بر مطالعه ذهن. مترجمان: محسن افتاده حال و دیگران. تهران: موسسه آموزشی تحقیقاتی صنایع دفاعی، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
27. قطب، محمد ( ۱۴٠۸ق). فی ظلال القرآن. بیروت _ لبنان: دارالشروق.
28. قائمی نیا، علیرضا (۱۳۹۹_ الف). معناشناسی ۱. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
29. کریپندورف، کلوس (۱۳۷۸ ش). مبانی روش شناسی تحلیل محتوا. ترجمه هوشنگ نائینی، تهران: انتشارات روش.
30. کمالی دزفولی، سدید الدین محمد (۱۴۰۴). المقدس من التقلید. تهران: انتشارات الاسلامی.
31. لامعی گیو، احمد؛ اقبالی نسب، سمیه؛ لامعی گیو، سارا (۱۳۹۸). بررسی مقایسه‌ای تفسیر " سوره‌ فجر " در تفاسیر المیزان و نمونه همایش ملی اندیشه‌های فلسفی کلامی علامه طباطبایی.
32. الموسوی المقرم، عبد الرزاق (1391ش). مقتل الحسین، بیروت: دار الکتب الاسلامی، الطبعه الخامسه.
33. مصطفوی، حسن (۱۳۶۸ ش). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
34. مجلسی، محمد باقر (۱۴٠۸ق). بحار الانوار الجامعه لدرر اخبارالائمه الاطهار. قاهره: انتشارات دار احیا.
35. مفید، محمد بن نعمان العکبری (۱۴۱۳). مترجم الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. تحقیق: موسسه آل بیت(ع)، قم: کنگره شیخ مفید.
36. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳۸۶ ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه‌.
37. موسوی خمینی، سید روح الله (۱۳۷۱ ش). اربعین حدیث. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
38. موسوی خمینی، سید روح الله (۱۳۸۲ ش). معاد از دیدگاه امام خمینی(ره). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
39. نراقی، احمد (۱۳۸۹ ش). معراج السعاده. قم: انتشارات هجرت.
40. نصری، عبد‌الله (۱۳۸۸). انسان از دیدگاه اسلام. تهران: دانشگاه پیام نور.
41. نیلی‌پور، مهدی (۱۳۸۵ ش). بهشت اخلاق. تهران: نشر مرغ سلیمان، موسسه حضرت ولی عصر(عج).

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1405