آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل محتوای تربیتی آیات صدق در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم نساج 1
مهری صادقیان 2
1 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان،تهران، ایران
2 گروه آموزش ابتدایی،آموزش و پرورش و دانشگاه فرهنگیان، اصفهان، ایران
10.22034/iued.2026.2065472.2815
چکیده
صداقت یکی از ارزش‌های بنیادین تربیتی است که نقش مهمی در تقویت ایمان فرد و جامعه دارد و با توجه به گسترش رفتارهای غیرصادقانه، ضرورت مطالعه‌ای دقیق و نظام‌مند برای بازشناسی ابعاد تربیتی آن آشکار می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای تربیتی آیات قرآن کریم مرتبط با کلیدواژه صدق انجام گرفت تا ابعاد مختلف صداقت و دلایل تربیتی آن در عصر حاضر استخراج شود. این تحقیق با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوا طراحی شده و شامل مراحلی همچون استخراج آیات مرتبط، شناسایی مفاهیم کلیدی بر اساس تفاسیر معتبر و کدگذاری باز، محوری و انتخابی برای سازمان‌دهی داده‌ها بود. یافته‌ها، چهار محور تربیتی صدق را نمایان ساخت: عوامل اثبات صدق که شامل دلایل عقلی، معجزه‌ای و شهودی بودند و بررسی آن‌ها، توان تربیتی تحلیل و تشخیص درست از نادرست را در نسل جدید تقویت می‌کرد؛ الزامات صدق که هماهنگی میان باور، گفتار و عمل را مورد توجه قرار می‌داد و پایبندی به این الزامات، تعهد تربیتی و صداقت فردی را در رفتار روزمره افزایش می‌داد؛ تحقق صدق که شامل وفای به وعده‌های دنیوی و اخروی بود و آگاهی از اهمیت تحقق وعده‌ها، پایبندی به ارزش‌ها و استمرار در رفتار تربیتی را در نسل جدید پرورش می‌داد و نتایج صدق که دریافت جزای الهی و امکان الگو برداری از راستگویان را شامل می‌شد و آشنایی با این نتایج، مسیر تربیت فردی و اجتماعی را هموار می‌کرد.
کلیدواژه‌ها
صدق
عوامل
الزامات
تحقق
نتایج

عنوان مقاله English

Analysis of the educational content of the verses of truth in the Holy Quran

نویسندگان English

maryam nassaj 1
mehri sadeghiyan 2
1 Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran
2 Department of Elementary Education, Farhangian University of Education, Isfahan, Iran
چکیده English

Honesty is one of the fundamental educational values ​​that plays an important role in strengthening the faith of the individual and society, and given the spread of dishonest behaviors, the need for a detailed and systematic study to recognize its educational dimensions becomes apparent. The present study aimed to analyze the educational content of the verses of the Holy Quran related to the keyword "truth" in order to extract different dimensions of honesty and its educational reasons in the present era. This research was designed with a qualitative approach and content analysis method and included steps such as extracting related verses, identifying key concepts based on valid interpretations, and open, axial, and selective coding for organizing data. The findings revealed four educational axes of truth: factors proving truth, which included rational, miraculous, and intuitive reasons, and examining them strengthened the educational ability to analyze and distinguish right from wrong in the new generation; requirements of truth, which considered the harmony between belief, speech, and action, and adherence to these requirements increased educational commitment and individual honesty in everyday behavior; The realization of truth, which included keeping promises in this world and the hereafter, fostered awareness of the importance of fulfilling promises, adherence to values, and continuity in educational behavior in the new generation. The results of truth, which included receiving divine punishment and the possibility of following the example of the truthful, and familiarity with these results paved the way for individual and social education.

کلیدواژه‌ها English

Truth
factors
requirements
realization
results
قرآن کریم.
ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دارالفکر،1410.
اطهری، زینب‌السادات؛ دهقان کاشانی، لیلا و سربندی ‌ونی، دانیال؛ «آسیب‌شناسی دروغ از دیدگاه مکتب اسلام»؛ کنفرانس جهانی روان‌شناسی و علوم تربیتی، حقوق و علوم اجتماعی در آغاز هزاره سوم، 1395.
اعتصامی، محمدمهدی و راصد، سعید؛ مبانی و روش تدریس تعلیم و تربیت دینی در دوره ابتدایی؛ تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1390.
ایازی، سیدعلی‌نقی؛ «بررسی ضعف صداقت (دروغگویی) در آموزه‌های قرآن»؛ آموزه‌های قرآنی، ش 35، ص 59–80، 1401.
ایروانی، جواد؛ «صداقت در قرآن و تحلیل موارد جواز کذب»؛ آموزه‌های قرآنی، ش 13، ص 111–136، 1390.
 
پور‌تقی، محبوبه؛ تحلیل و تبیین مفهوم دروغ، پیامدهای تربیتی و راه‌های پیشگیری و درمان آن از منظر آموزه‌های اسلامی؛ پایان‌نامه ارشد، دانشگاه شیراز، 1391.
ثقفی تهرانی، محمد؛ تفسیر روان جاوید؛ تهران: انتشارات برهان، 1398.
جوادی‌یگانه، محمدرضا؛ پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، موج دوم گزارش کشوری؛ 1382.
حبیبی، فاطمه و فتاحی‌زاده، فتحیه؛ «اخلاق اقتصادی از نگاه قرآن کریم با رویکرد تحلیل محتوا»؛ مطالعات تفسیری، ش 12(46)، ص 59–80، 1400.
حرانی، حسن بن علی بن شعبه؛ تحف‌العقول؛ قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1404.
حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین؛ تفسیر اثنی عشری؛ تهران: انتشارات میقات، 1363.
داودی، محمد و کارآمد، حسین؛ فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1400.
رضی‌بهابادی، بی‌بی‌سادات و احدیان، مریم؛ «کشف محور موضوعی سوره حج با روش تحلیل محتوا»؛ مطالعات قرآن و حدیث، ش 12(1)، ص 137–168، 1397.
روحانی، محمد؛ فقه الصادق؛ قم: دارالکتاب، 1412.
سجادیه، نرگس؛ «راستگویی و تربیت در دوران کودکی و نوجوانی»؛ مطالعات اخلاق کاربردی، ش 34، ص 11–35، 1398.
سلیمی، علی؛ «کاربرد تحلیل محتوای کیفی در استخراج تحلیل‌های اجتماعی قرآن کریم»؛ روش‌شناسی علوم انسانی، ش 24(97)، ص 75–99، 1397.
صدر، سیدرضا؛ دروغ؛ تحقیق سیدباقر خسروشاهی؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1378.
صدوق، محمد بن علی؛ عیون اخبار الرضا؛ بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1404.
طباطبایی، محمدحسین؛ ترجمه تفسیر المیزان؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374.
طیب، سیدعبدالحسین؛ اطیب‌البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: انتشارات اسلام، 1378.
عبدا‌لهی‌نیسیانی، علی؛ «روش تحلیل محتوای کیفی تطبیق‌یافته به منظور تحقیق در متن قرآن کریم»؛ آموزه‌های قرآنی، ش 15(28)، ص 27–56، 1397.
عترت‌دوست، محمد؛ «تحلیل محتوای کیفی شبکه معنایی قدرت»؛ مطالعات قرآن و حدیث، ش 12(1)، ص 79–110، 1397.
قرائتی، محسن؛ تفسیر نور؛ ایران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1388.
کاشانی، فتح‌الله؛ منهج‌الصادقین؛ تهران: کتاب‌فروشی محمدحسن علمی، 1336.
محدث نوری، حسین؛ مستدرک المسائل و مستنبط المسائل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت، 1366.
مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1371.
O'Connor, K. M., & Saxe, D. L. (2019). The Psychology of Truthfulness. Journal of Applied Social Psychology, 49(4), 250-262.
Ahuvia, A. (2001) Traditional, interpretive, and reception based content analyses: improving the ability of content analysis to address issues of pragmatic and theoretical concern. Social Indicators Research 54(2), 139–72.
Berelson, B. (1952) Content Analysis in Communication Research. Free Press, New York.
 Kassarjian, H.H. (1977) Content analysis in consumer research. Journal of Consumer Research 4, 8–18.
Kaplan, A. (1943) Content analysis and the theory of signs. Philosophy of Science 10, 230–247.
Cacioppo, J. T., & Petty, R. E. (2020). Honesty and Trust in Social Relationships. Social Psychological and Personality Science, 11(2), 318-327.

  • تاریخ دریافت 19 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1405