آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل تربیتی ساختار سوره مبارکه حجرات (مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
2 دانشگاه پیام نور، اهواز، ایران
3 دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
10.22034/iued.2025.2058480.2772
چکیده
چکیده
پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ساختار تربیتی مضامین سوره‌ی مبارکه‌ی حجرات و با توجه به ضرورت بهره‌برداری نظام‌مند از آموزه‌های قرآنی در تربیت اسلامی انجام شد. مسئلهی اصلی تحقیق آن بود که چه مضامین تربیتی‌ای در این سوره قابل شناسایی است و تحلیل کیفی این مضامین چه ساختار تربیتی‌ای ارائه می‌دهد. روش تحقیق تحلیل محتوای کیفی با رویکرد قیاسی و با تکیه بر تفسیر المیزان بود. یافته‌ها نشان داد که ساختار تربیتی سورهی حجرات در چهار مقولهی فراگیر قابل طبقه‌بندی است: نخست، «اصول و مبانی تربیت اسلامی»؛ دوم، «الزامات فرایند تربیت اسلامی»؛ سوم، «اقدامات کلیدی در تحقق تربیت اسلامی» و چهارم، «پیامدها و نتایج تربیت اسلامی» که هرکدام از این مقولات فراگیر به‌صورت تفصیلی شرح و ابعاد آن تنویر شد تا نتایج پژوهش بتواند به‌عنوان الگویی راهبردی در حوزه‌های تربیتی و اجتماعی برای سیاست‌گذاران، معلمان و خانواده‌ها استفاده شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Educational Analysis of the Structure of Surah al-Ḥujurāt (Based on Qualitative Content Analysis)

نویسندگان English

Mojtaba Jafarzadeh 1
rakhshandeh Jafarzadeh 2
seyed majid motahari nejad 3
1 Faculty of Islamic Studies and Communication & Culture, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Payame Noor University, Ahvaz, Iran
3 Faculty of Islamic Studies and Culture & Communication of Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The present study was conducted with the aim of identifying and analyzing the educational structure of the themes in Surah al-Ḥujurāt, in light of the necessity for a systematic utilization of Qur’anic teachings in Islamic education. The central research question addressed which educational themes can be identified in this Surah and what kind of educational structure a qualitative analysis of these themes would reveal. The research method employed was qualitative content analysis with a deductive approach, drawing primarily upon the exegetical work al-Mīzān. The findings indicate that the educational structure of Surah al-Ḥujurāt can be categorized into four overarching components: (1) "Principles and Foundations of Islamic Education"; (2) "Requirements of the Islamic Educational Process"; (3) "Key Actions in the Realization of Islamic Education"; and (4) "Outcomes and Results of Islamic Education." Each of these overarching categories was elaborated in detail, and their dimensions clarified, so that the results of this study may serve as a strategic model in educational and social contexts for policymakers, educators, and families.

کلیدواژه‌ها English

Education
Islamic Education
Surah Al-Ḥujurāt
Qualitative Content Analysis
Tafsir al-Mīzān

 

·        قرآن کریم.
·        ابراهیم مصطفى، احمد حسن الزیات؛ حامد عبد القادر و محمد علی النجار؛ المعجم الوسیط؛ دار الدعوة للطبع والنشر والتوزیع، بی‌تا.
·        ابن‌عاشور، محمد بن طاهر؛ التحریر والتنویر؛ بیروت: مؤسسة التاریخ، بی‌تا.
·        ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل­بن­عمرو؛ البدایة والنهایة؛ بیروت: دار الفکر، 1407 ق.
·        ابن‌منظور، محمدبن­مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دار صادر، 1414 ق.
·        احمدزاده، سید مصطفی؛ «چیستیِ ایمان در قرآن کریم به روش تحلیل محتوای کیفی»؛ مطالعات قرآن و حدیث، شماره‌ی 12، دوره‌ی 2، 1398 ش.
·        امینی، ابراهیم؛  اسلام و تعلیم و تربیت؛ قم: بوستان کتاب، 1384 ش.
·        جانی­پور، محمد؛  «کارکردهای کیفی استفاده از روش «تحلیل محتوا» در فهم احادیث علوم قرآن و حدیث»؛ شماره‌ی 49، دوره‌ی 1، 1396 ش.
·        خنیفر، حسین و ناهید مسلمی؛ اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی؛ تهران: نگاه دانش، 1395 ش.
·        دهخدا، علی­اکبر؛ لغت­نامه دهخدا؛ تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ ش.
·        رازی، ابوالفتوح حسین­بن­علی؛ روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1408 ق.
·        رجائی، طاهره؛ برومند، محمدحسین؛ حیدری مزرعه آخوند، محمدعلی؛ حائری، محمود؛ جودوی، امیر؛  «نقد و بررسی آرای مفسران در تبیین شیوه­های تربیت اخلاقی سوره‌ی حجرات»؛ آموزه­های تربیتی در قرآن و حدیث، شماره‌ی 5، دوره‌ی 2، 1398 ش.
·        سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ قم: کتابخانه آیه­الله مرعشی نجفی، 1404 ق.
·        شکربیگی، نرگس؛ مروتی، سهراب؛ قاسمی، یارمحمد؛ «خوانش قرآنی از سرمایهی اجتماعی با تأکید بر سوره‌ی حجرات»؛ دین و ارتباطات (دانشگاه امام صادق/ نامه صادق)، شماره‌ی 24، دوره‌ی 1، 1396 ش.
·        شکوهی، غلامحسین؛ تعلیم و تربیت و مراحل آن؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1367 ش.
·        طباطبایی، سید محمدحسین؛ ترجمه تفسیر المیزان؛ ترجمهی سید محمدباقر موسوی همدانی؛ چاپ بیست‌وسوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، 1386 ش.
·        طبری، محمدبن­جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفه، 1412 ق.
·        طیب، سید عبدالحسین؛  تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛تهران: اسلام، ۱۳۷۸ ش.
·        فکوری، محمد؛ صاعد رازی، محمدحسین؛ «چیستی دانش تربیت قرآن بنیان از منظر فلسفه دانش»؛ قرآن و علم، دورهی 18، شمارهی 35، 1403 ش.
·        قمی، علی ابن ابراهیم؛ تفسیر اقلمی؛ قم: دارالکتاب، 1363 ش.
·        کریپندورف، کلوس؛ تحلیل محتوا: مبانی روش­شناسی؛ ترجمه‌ی هوشنگ نایبی؛ تهران: نشر نی، ۱۳۸۳ ش.
·        محمدعلی نژاد عمران؛ روح­الله؛ فاضلی، حمیدرضا؛ فاضلی، علی­رضا؛ «راهکارهای ارتقای بعد فردی سلامت اجتماعی در قرآن کریم؛ مطالعه موردی سوره‌ی حجرات»؛فرهنگ مشاوره و روان درمانی؛ 1403 ش.
·        مصطفوى، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1361 ش.
·        معروفی، یحیی و محمدرضا یوسف­زاده؛ تحلیل محتوا در علوم انسانی؛ همدان: سپهر دانش، ۱۳۸۸ ش.
·        میرسندسی، سید محسن؛ «تحلیل محتوای کیفی مضامین اجتماعی در سوره‌ی حجرات»؛ پژوهش‌های قرآنی، شماره‌ی 27، دوره‌ی 102)، 1401 ش.
·        Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107–115.
·         Zhang, Y., & Wildemuth, B. M. (2009). Qualitative analysis of content. Applications of social research methods to questions in information and library science, 308(319), 1-12.
دوره 11، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 251-277

  • تاریخ دریافت 31 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404