آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

الگوی شناختی‌ـ‌رفتاری قرآنیِ مواجه با اضطراب مرگ، با رویکرد مبتنی بر CBT

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه تفسیر و علوم قرآن /مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره/ قم
10.22034/iued.2025.2049911.2723
چکیده
چکیده
این پژوهش با هدف استخراج الگویی قرآنی برای مواجهه با اضطراب مرگ، با رویکرد درمان شناختی رفتاری (CBT) انجام‌شده است. پژوهش با روش توصیفی_تحلیلی و از طریق بررسی آیاتِ مرتبط با مرگ و تطبیق آن‌ها با اصول CBT صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که می‌توان راهبردهای شناختی و رفتاری متعددی را برای مواجهه با اضطراب مرگ از قرآن کریم استخراج کرد که با اصول CBT همخوانی دارند. این راهبردها شامل ارائه‌ی شناخت‌های صحیح درباره‌ی واقعیت خود مرگ، بینش‌هایی درباره‌ی عالَم دنیا و آگاهی‌هایی راجع به عالم آخرت و نیز توصیه‌های رفتاری است. این توصیه‌های رفتاری شامل توصیه‌های رفتاری جوانحی و توصیه‌های رفتاری جوارحی هستند. به‌دست آوردن این شناخت‌ها و مراعات عملی این توصیه‌های رفتاری به مُراجع کمک می‌کند تا در مواجه شدن با اضطراب مرگ، در وضعیت مطلوب‌تری قرار گیرد. این الگوی استخراجشده می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات درمانی با رویکرد اسلامی در حوزه‌ی اضطراب مرگ باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Cognitive-Behavioral Quranic Pattern of Coping with Death Anxiety, with an Approach to CBT

نویسنده English

Mohammad Reza Amin
Faculty Member at Tafsir & Quran's Sciences Department/Imam Khomeini Education and Research Institute (RA)
چکیده English

This research aims to extract a Quranic model for coping with death anxiety, utilizing a cognitive-behavioral therapy (CBT) approach. The research method is descriptive and analytical, examining quranic verses related to death and aligning them with CBT principles. The findings indicate that multiple cognitive and behavioral strategies can be derived from the Holy Quran’s verses to address death anxiety, which are consistent with CBT principles. These cognitive and behavioral strategies include providing accurate understandings about the reality of death itself, insights regarding the worldly life, and awareness of the afterlife, as well as behavioral recommendations. These behavioral recommendations encompass both internal (cognitive) and external (behavioral) strategies. Gaining these insights and practically adhering to these behavioral recommendations can help individuals achieve a more favorable state when confronting death anxiety. This extracted model can serve as a foundation for designing therapeutic interventions with an Islamic approach in the field of death anxiety.

کلیدواژه‌ها English

Death anxiety
Quran
Cognitive Behavioral Therapy (CBT)
Quranic model
منابع
* قرآن کریم؛ ترجمه‌ی آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی.
ـ ابوالفتوح رازى، حسین‌بن­على؛ روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن‏؛ تحقیق: محمدجعفر یاحقى و محمدمهدى ناصح؛ مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏، 1408 ق.
ـ ابن‌عاشور، محمدبن­طاهر؛ التحریر و التنویر؛ بیروت: موسسة التأریخ‏، بی‌تا.
ـ ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن­على­؛ زاد المسیر فى علم التفسیر؛ تحقیق: عبدالرزاق المهدی‏؛ بیروت: دارالکتاب العربی‏، 1422 ق.
ـ ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن­عمر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ‏ تحقیق: محمدحسین شمس‌الدین؛ بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419 ق.
ـ ابوالسعود، محمدبن­محمد؛ ارشاد العقل السلیم الى مزایا القرآن الکریم‏؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
ـ ابوزهره، محمد؛ زهرة التفاسیر؛ بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
‏ـ امین، محمدرضا و احمد واعظی؛ «واقع‌نمایی گزاره‌های خبری قرآن کریم: نحوه‌ی اثبات و ادله»؛ قرآن‌شناخت، سال نهم، شماره‌ی دوم، پیاپی 17، 1395 ش.
ـ آل‌سعدى، عبدالرحمن­بن‌ناصر؛ تیسیر الکریم الرحمن‏؛ چاپ دوم، بیروت: مکتبة النهضة العربیه، 1408 ق.
ـ آلوسی، سید محمود؛ روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏؛ تحقیق: على عبدالبارى عطیة؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415 ق.
ـ بروجردی فرانک و سمیه  مازندرانی؛ «فراتحلیل مطالعات انجام‌شده بر اضطراب مرگ»؛ اندازه‌گیری تربیتی، سال 9، شماره 36، 1398 ش.
ـ تمیمی آمدی، عبدالواحد؛ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏؛ قم: دفتر تبلیغات، 1366 ش.
ـ جانی، ستاره؛ مولایی، مهری؛ جنگی قوجه بیگلو، شهلا؛ پوراسمعلی، اصغر؛ «اثربخشی شناخت‌درمانی مذهب‌محور بر اضطراب مرگ، سازگاری اجتماعی و بهزیستی ذهنی در بیماران مبتلا به سرطان»؛ مجله‌ی علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورهی 22، شمارهی 5، 1393 ش.
ـ جزایرى، ابوبکر جابر؛ ایسر التفاسیر لکلام العلى الکبیر؛ مدینه: مکتبة العلوم والحکم، 1416 ق.
ـ جعفرى، یعقوب؛ کوثر؛ قم: هجرت، بی‌تا.
‏ـ حاجی‌بابایی، حمیدرضا؛ هاشم‌نژاد، حسین؛ گل‌محمدی، جعفر؛ حسنی کبوترخانی، مرضیه؛ «الگوی مطلوب مدیریت احساس ترس مذموم از دیدگاه قرآن»؛ کتاب قیم، دوره‌ی 13، شماره‌ی 28، 1402 ش.
ـ حائری تهرانی، میر سیدعلى؛ مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1377 ش.
ـ حاجی‌پوران بنام، ژیلا؛ فهیمی‌تبار، حمیدرضا؛ ستار، حسین؛ تولایی، سید عباس؛ زنجانی، زهرا؛ «بررسی تطبیقی روش‌های درمانی اضطراب مرگ در قرآن کریم و روان‌شناسی»؛ قرآن و طب، شمارهی 25، 1402 ش.
ـ حسینی، سید کبیر؛ «اندوه و ترس از «مرگ» و علاج آن در پرتو آیات و روایات»؛ اندیشه‌های قرآنی، سال 7، شمارهی 13، 1399 ش.
ـ حسینى شاه‌عبدالعظیمی، حسین‌بن­احمد؛ تفسیر اثنا عشرى؛ تهران: میقات، 1363 ش. ‏
ـ حجازى، محمدمحمود؛ التفسیر الواضح‏؛ چاپ دهم، بیروت: دارالجیل الجدید، 1413 ق.
ـ حقى بروسوى، اسماعیل؛ تفسیر روح البیان؛ بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
ـ حوى، سعید؛ الاساس فى التفسیر؛ چاپ ششم، قاهره: دارالسلام، ‏1424 ق.
ـ زحیلى، وهبة‌بن‌مصطفى؛ تفسیر الوسیط؛ دمشق: دارالفکر، 1422 ق.
‏ـ سبزوارى نجفى، محمدبن­حبیب‌الله‏؛ الجدید فى تفسیر القرآن المجید؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات‏، ‏1406 ق.
ـ سمرقندى، نصربن محمدبن احمد؛ بحر العلوم‏؛ تحقیق: ابوسعید عمربن غلام‌حسن عمروى‏؛ بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
ـ سیدکریمی حسینی، سید عباس؛ تفسیر علیین؛ قم: اسوه، 1328 ش.
ـ شاذلی، سیدبن قطب‌بن ابراهیم؛ فى ظلال القرآن‏؛ چاپ هفدهم، بیروت‌ـ‌قاهره: دارالشروق‏، 1412 ق.
ـ شوکانى، محمدبن­على؛ فتح القدیر؛ دمشق، بیروت: دار ابن‌کثیر، دارالکلم الطیب، 1414 ق.
ـ صدوق، محمدبن علی‌بن الحسین؛ الاعتقادات؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1413 ق.
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ؛ امالی الصدوق؛ چاپ پنجم، بیروت: اعلمی، 1400 ق.
ـ ــــــــــــــــــــــــــــــ؛ معانی الاخبار؛ قم: جامعة مدرسین، 1403 ق.
ـ طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعة مدرسین حوزة علمیه قم‏، ‏1417 ق.
ـ طبرسی، فضل‌بن­حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق: محمدجواد بلاغى؛ چاپ سوم، تهران: ناصرخسرو، 1372 ش.
ـ طنطاوى، سید محمد؛ التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏؛ قاهره: دار نهضه مصر للطباعه والنشر، بی‌تا.
ـ فضل‌الله، سید محمدحسین؛ تفسیر من وحى القرآن؛ چاپ دوم، ‏ بیروت:، دارالملاک للطباعة والنشر، 1419 ق.
ـ فیض کاشانى، ملامحسن؛ الأصفى فى تفسیر القرآن؛ تحقیق: محمدحسین درایتى و محمدرضا نعمتى؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏، ‏1418 ق.
ـ قرائتى، محسن؛ تفسیر نور؛ چاپ یازدهم، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1383 ش.
ـ قرشی، سید على‌اکبر؛ تفسیر احسن الحدیث؛ چاپ سوم، تهران: بنیاد بعثت، 1377 ش.
ـ قاسمى، محمد جمال‌الدین؛ محاسن التاویل‏؛ بیروت:دارالکتب العلمیه، 1418 ق.
ـ کاشانى، محمدبن­مرتضى؛ تفسیر المعین‏؛ تحقیق: حسین درگاهى؛ قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشى نجفى، 1410 ق.
ـ ـــــــــــــــــــــــ؛ تفسیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین؛ چاپ سوم، تهران: کتابفروشى محمدحسن علمى‏، 1336 ش.
ـ کاشانى ملافتحالله؛ زبدة التفاسیر؛ تحقیق: بنیاد معارف اسلامى؛ قم: بنیاد معارف اسلامى‏، 1423 ق.
ـ مالمیر، مریم و محمد خان‌احمدی؛ «ملاحظات اخلاقی در رابطه‌ی میان مراجع‌ـ‌درمانگر در درمان روان‌شناختی»؛ دایرة المعارف اخلاق پزشکی اسلامی؛ سال 1402 (نسخه اول)، https://eime.tums.ac.ir/article-1-132-fa.pdf
ـ مراغى، احمدبن­مصطفى؛ تفسیر المراغى؛ بیروت: داراحیاء التراث العربى‏، بی‌تا.
ـ مصباح یزدى محمدتقى؛ فلسفة اخلاق؛ تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی؛ چاپ سوم، قم: انتشارات مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس سره)، 1394 ش.
ـ مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ چاپ سوم، بیروت‌ـ‌لندن‌ـ‌قاهره: الکتب العلمیة‌ـ‌مرکز نشر آثار علامه مصطفوی‏، 1430 ق.
ـ مغنیه، محمدجواد؛ التفسیر المبین؛ چاپ سوم، قم: بنیاد بعثت، بی‌تا.
ـ مکارم شیرازى، ناصر؛ الأمثل فى تفسیر کتاب الله المنزل‏؛ قم: مدرسه امام على‌بن ابى‌طالب‏، 1421 ق.
ـ موسوی سبزواری، سید عبدالاعلى؛ ‏مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن‏؛ چاپ دوم، بیروت، موسسة اهلبیت (ع)، 1409 ق.
ـ میبدى، احمدبن­محمد؛ کشف الأسرار و عدة الأبرار؛ تحقیق: على‌اصغر حکمت؛ چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر، 1371 ش.
ـ نخجوانى، نعمت‌الله­بن‌محمود؛ الفواتح الالهیة و المفاتح الغیبیة؛ مصر: دار رکابی للنشر، 1999 م.
 
- Ackerman, Courtney E., (MA. Claremont Graduate University), CBT Techniques: 25 Cognitive Behavioral Therapy Worksheets, 20 Mar 2017 (2 Oct 2024 Modified), (https://positivepsychology.com/cbt-cognitive-behavioral-therapy-techniques-worksheets/).
- APA, APA Dictionary of Psychology, second edition, American Psychological Association, Washington, DC, 2015.
- APA, APA Dictionary of Psychology, 04/19/2018, (https://dictionary.apa.org/cognitive-behavior-therapy).
- APA, What is Cognitive Behavioral Therapy?, 2017, (https://www.apa.org/ptsd-guideline/patients-and-families/cognitive-behavioral) .
- Burton-Murray, Helen, PhD & Ljótsson, Brjánn PhD, “Future of Brain-gut Behavior Therapies: Mediators and Moderators,” in Gastroenterology Clinics of North America, Volume 51, Issue 4, December 2022, pp. 723-739 (https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0889855322000371).
- Cherry, Kendra, MSEd, “How Behavioral Therapy Works,” 12 January 2024 (https://www.verywellmind.com/what-is-behavioral-therapy-2795998).
- First, Michael B., (MD, Columbia University), Treatment of Mental Illness, Reviewed/Revised Oct 2024 (https://www.merckmanuals.com/home/mental-health-disorders/overview-of-mental-health-care/treatment-of-mental-illness#Electroconvulsive-Therapy_v64012825).
- Medley, Sam, 5 Crucial Cognitive Behavioral Therapy Techniques ABA Professionals Use To Change Lives, 2022 (https://www.appliedbehavioranalysisedu.org/2022/08/5-cognitive-behavioral-therapy-techniques-professionals-use-to-change-lives/).
- Melton, Laura, PhD, ABPP, “Brief Introduction to Cognitive Behavioral Therapy for the Advanced Practitioner in Oncology,” March 2017, Journal of the Advanced Practitioner in Oncology 8(2).
- Menzies, Rachel E., “Mortality Salience, Fears of Death, and Their Treatment in Anxiety-Related Disorders,” 2020, Thesis at School of Psychology, Faculty of Science, The University of Sydney.
- Menzies, Rachel E. & Veale, David, “Creative Approaches to Treating the Dread of Death,” in Existential Concerns and Cognitive-Behavioral Procedures: An Integrative Approach to Mental Health, 2022, Springer Nature, Switzerland.
- Petruzzi, Jimmy, “Cognitive and Behavioral Techniques in CBT,” 2023, (https://www.researchgate.net/publication/368961408)
- Pietrangelo, Ann, “9 CBT Techniques for Better Mental Health,” 12 Dec 2019, (https://www.healthline.com/health/cbt-techniques).
- Sprich, Susan, Ph.D., Novel Advanced Cognitive Techniques: Third Wave and Beyond, 2020, (https://mghcme.org/app/uploads/2020/10/Sprich-2020-Anxiety-Conference-Advanced-cognitive-Techniques.pdf).
- Sprich, Susan E., Petersen, Timothy, Wilhelm, Sabine, The MassachusettsGeneral HospitalHandbook of CognitiveBehavioral Therapy, Second Edition, Humana Press, 2023, (https://www.scribd.com/document/778342321/).
- USU, (https://deploymentpsych.org/content/cognitive-techniques-resources), 2025.
- Wenzel, Amy & Dobson, Keith S. & Hays, Pamela A., Cognitive Behavioral Therapy Techniques and Strategies, 2016, American Psychological Association, (https://www.jstor.org/stable/j.ctv1chs6zn).
دوره 11، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 97-118

  • تاریخ دریافت 16 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 23 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404