آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل انتقادی مراحل رشد کودک در مکتب روان تحلیلی فروید بر اساس آموزه‌های اسلامی با رویکرد تربیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه ایلام
2 دانشگاه ایلام
10.22034/iued.2025.2041249.2672
چکیده
چکیده
هدف این پژوهش تحلیل مراحل رشد کودک از دیدگاه روان­تحلیلی فروید و ارزیابی نقاط قوت و ضعف آن بر اساس آموزه‌های اسلامی برای ارائه‌ی الگوی تربیتی مناسب است. روش تحقیق مطالعه‌ی تطبیقی با رویکرد تحلیلی است که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، متون روان‌شناسی و تحلیل‌های قرآنی و روایی انجام‌شده است. در جوامع اسلامی، به‌کارگیری نظریه‌های روان‌شناسی مانند نظریه‌ی فروید، بدون تطبیق با مبانی اسلامی ممکن است، ناکارآمد باشد؛ اما استفاده از وجوه مشترک این نظریه با تعالیم دینی می‌تواند در تربیت کودکان مؤثر واقع شود. فروید معتقد است، کودکانی که نیازهای دهانی آنان به‌موقع ارضا می‌شود و در آموزش کنترل دفع تحت‌فشار نیستند؛ همچنین کنجکاوی‌های جنسی آنان در سنین چهار تا شش‌سالگی به‌درستی مدیریت می‌گردد و در دوره‌ی نهفتگی (شش‌سالگی تا بلوغ) از مسائل جنسی دور نگه داشته می‌شوند، کمتر دچار بحران‌های روانی-جنسی می‌گردند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بسیاری از اصول تربیتی فروید با آیات و روایات اسلامی همسو است و حتی در متون دینی با تفصیل بیشتری بیان‌شده است. بااین‌حال، برخی از دیدگاه‌های فروید با آموزه‌های اسلامی ناسازگار است؛ ازجمله تفسیر او از رفتارهای نوزادان مانند مکیدن پستان مادر یا انگشت به‌عنوان اموری جنسی، طرح مفاهیمی مانند عقده‌ی اُدیپ و الکترا و ارتباط لذت‌جویانه‌ی کودک با کنترل ادرار و مدفوع. از دیدگاه اسلامی، این برداشت‌ها پذیرفتنی نیست و ممکن است به انحراف در تربیت کودک بینجامد؛ بنابراین، بهره‌گیری از نظریه‌ی فروید در تربیت کودک نیازمند بازخوانی انتقادی و تطبیق با چهارچوب اسلامی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

تحلیل انتقادی مراحل رشد کودک در مکتب روان تحلیلی فروید بر اساس آموزه‌های اسلامی با رویکرد تربیتی

نویسندگان English

Mojtaba Mohammadi Anvigh 1
mohammadjavad khani 2
kosar rashidi 2
1 Assistant Professor at Ilam University
2 دانشگاه ایلام
چکیده English

هدف این پژوهش، تحلیل مراحل رشد کودک از دیدگاه روان تحلیلی فروید و ارزیابی نقاط قوت و ضعف آن بر اساس آموزه‌های اسلامی جهت ارائه الگوی تربیتی مناسب است. روش تحقیق، مطالعه تطبیقی با رویکرد تحلیلی است که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، متون روان‌شناسی و تحلیل‌های قرآنی و روایی انجام شده است. در جوامع اسلامی، به‌کارگیری نظریه‌های روان‌شناسی مانند نظریه فروید، بدون تطبیق با مبانی اسلامی، ممکن است ناکارآمد باشد؛ اما استفاده از وجوه مشترک این نظریه با تعالیم دینی می‌تواند در تربیت کودکان مؤثر واقع شود. فروید معتقد است کودکانی که نیازهای دهانی آن‌ها به‌موقع ارضا می‌شود، و در آموزش کنترل دفع تحت فشار نیستند، همچنین کنجکاوی‌های جنسی آن‌ها در سنین چهار تا شش سالگی به درستی مدیریت می‌شود، و در دوره نهفتگی (شش سالگی تا بلوغ) از مسائل جنسی دور نگه داشته می‌شوند، کمتر دچار بحران‌های روانی-جنسی می‌گردند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بسیاری از اصول تربیتی فروید با آیات و روایات اسلامی همسو است و حتی در متون دینی با تفصیل بیشتری بیان شده است؛ با این حال، برخی از دیدگاه‌های فروید با آموزه‌های اسلامی ناسازگار است؛ ازجمله تفسیر او از رفتارهای نوزادان مانند مکیدن پستان مادر یا انگشت به عنوان اموری جنسی، طرح مفاهیمی مانند عقده اُدیپ و الکترا، و ارتباط لذت‌جویانه کودک با کنترل ادرار و مدفوع. از منظر اسلامی، این برداشت‌ها قابل‌قبول نیست و ممکن است به انحراف در تربیت کودک بینجامد. بنابراین، بهره‌گیری از نظریه فروید در تربیت کودک، نیازمند بازخوانی انتقادی و تطبیق با چارچوب اسلامی است.

کلیدواژه‌ها English

مراحل رشد کودک
تربیت کودک
مکتب روان تحلیلی فروید
زیگموند فروید
آموزه‌های اسلام
 
1.      قرآن کریم؛ ترجمه‌ی محمدمهدی فولادوند.
2.      ابن‌بابویه، محمدبن‌على؛ من لا یحضره الفقیه؛ ترجمه‌ی علی‌اکبر غفاری و محمدجواد غفاری و صدر بلاغی؛ تهران: نشر صدوق، 1367 ش.
3.      ــــــــــــــــــــ؛ الخصال؛ ترجمه‌ی احمد فهری زنجانی؛ تهران: علمیه اسلامیه، بی‌تا.
4.      ــــــــــــــــــــ؛ الخصال؛ ترجمه‌ی یعقوب جعفری؛ قم: نسیم کوثر، بی‌تا.
5.      ــــــــــــــــــــ؛ الأمالی؛ ترجمه‌ی محمدباقر کمره‌ای؛ تهران: کتابچى، 1376 ش.
6.      ــــــــــــــــــــ؛  علل الشرائع؛ ترجمه‌ی محمدجواد ذهنی تهرانی؛ قم: مومنین، 1380 ش.
7.       ابن­حیون، نعمان­بن­محمد مغربى؛ دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام؛ قم: مؤسسه‌ی آل­البیت علیهم­السلام، 1385 ش.
8.      ابن‌فارس، احمدبن­فارس؛ معجم مقاییس اللغة مکتب الإعلام الإسلامی؛  قم: مرکز النشر، 1404 ش.
9.      ابی‌زاده، مهدی؛ «رویکردی روان‌شناختی به مسئله اعتیاد»؛ اصلاح و تربیت، شماره‌ی 69، 1386 ش.
10.  اسدی، جوانشیر و منور قلی‌زاده؛ «تأثیر شاهنامه فردوسی بر ساختار شخصیتی و رشد روانی-جنسی فروید»؛ اولین کنفرانس بین‌المللی دستاورد­های نوین در علم و تکنولوژی، شماره‌ی 1،  1396 ش.
11.  آنسلمو، ساندرا؛ رشد در دوره کودکی، پیش از تولد تا هشت سالگی؛ ترجمه‌ی علی آخشینی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1379 ش.
12.  باقری سجزی، الهه؛ لطیفی، زهره؛ عبداللهی عظیم السادات؛ «تأثیر آمورش­دهی مهارت­های فرزندپروری اسلامی بر کیفیت رابطه­ی مادر کودک، بهزیستی روان­شناختی و خودکارامدیِ والدگریِ مادران»؛ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، دوره‌ی 9، شماره‌ی 17، 1400 ش.
13.  بردبار، معصومه و عاطفه جمالی؛  «تحلیل روانشناختی شخصیت نوجوان در رمان این وبلاگ واگذار می‌شود»؛ مطالعات ادبیات روایی، دوره‌ی 1، شماره‌ی 1، 1398 ش.
14.  برک، لورا؛ روان‌شناسی رشد؛ ترجمه‌ی یحیی سیدمحمدی؛ تهران: ارسباران، 2014 م.
15.  بروجردی، آقا حسین؛ منابع فقه شیعه (ترجمه‌ی جامع احادیث شیعه)؛ ترجمه‌ی جمعی از فضلا؛ تهران: فرهنگ سبز، بی‌تا.
16.  تمیمی آمدی، عبدالواحدبن­محمد؛ غرر الحکم و درر الکلم؛ قم: دار الکتب اسلامی، 1410 ق.
17.  جزایرى، ابوبکر جابر؛  ایسر التفاسیر لکلام العلى الکبیر؛ مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم، 1416 ق.
18.  جوادی، محسن؛ اکبری، رضا؛ عظیمی، ریحانه سادات  «در ناکارآمد؛ بررسی علل گرایش به الحاد از دیدگاه جان. جی. پاسکویینی»؛ فلسفه‌ی دین، دوره‌ی 16، شماره‌ی 1، 1398 ش.
19.  حر عاملى، محمدبن­حسن؛ الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)؛ قم: موسسه‌ی معارف اسلامى امام رضا علیه السلام، 1376 ش.
20.  حر عاملى، محمدبن­حسن؛ تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة؛ قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، 1409 ق.
21.  حسینی، سید محمد و علی­مراد حیدری؛  «تأثیر خویشاوندی در جرم زنا»؛ حقوق، مجله‌ی دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی، دوره‌ی 41، شماره‌ی 4، 1390 ش.
22.  حکیمى، محمدرضا؛ حکیمى، محمد؛ حکیمى، على؛  الحیاة؛  ترجمه‌ی احمد آرام؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1380 ش.
23.  خمینی، روح‌الله؛ توضیح المسائل؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1392 ش.
24.  ـــــــــــــ؛ رساله‌ توضیح المسائل؛ تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1409 ق.
25.  دستمرد، مادح؛ بخشش، مریم؛ ابراهیمی شادپی، عاطفه؛ «بررسی جایگاه بازی در تعلیم و تربیت کودکان از نظر مکاتب غربی و اسلام»؛ پیشرفت­های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش‌وپرورش، دوره‌ی 2، شماره‌ی 19، 1398 ش.
26.  روحانی، سحر؛ نوظهور، یوسف؛ عبدالله‌نژاد، محمدرضا؛ بخشی­پور رودسری، عباس؛ «فروید و ویتگنشتاین؛ مقایسه­ای روش­شناختی»؛ پژوهش­های نوین روان‌شناختی، دوره‌ی 10، شماره‌ی 39،  1394 ش.
27.  زارع نیستانک، محمد؛ پویان‌مهر، جعفر؛ بابایی، ناهید؛  «نقدی بر عقده‌ی ادیپ ساختار تکاملی»؛ روان‌شناسی و علوم رفتاری ایران، دوره‌ی 4، شماره‌ی 16، 1397 ش.
28.  ستاری، علی و الهام صفرنواده؛  «مبانی انسان­شناختی پرورش جسمانی کودکان در تربیت اسلامی با تاکید بر نقش بازی­های فیزیکی»؛ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، دوره‌ی 7، شماره‌ی 13، 1398 ش.
29.  سعادت‌فرد، فاطمه‌سادات؛ خلوتی جابری، سمیه؛ قلتاش، عباس؛ سعادت‌فرد، زهره‌سادات؛ «بررسی تربیت جنسی کودکان و نوجوانان از دیدگاه اسلام»؛ اولین کنفرانس علمی پژوهشی راهکار­های توسعه و ترویج آموزش علوم در ایران، 1394 ش.
30.  سیف، سوسن؛ کدیور، پروین؛ کرمی نوری، رضا؛ لطف‌آبادی، حسین؛ روان‌شناسی رشد (1)؛ تهران: پورروشن، 1395 ش.
31.  شحاته، عبدالله محمود؛  تفسیر القرآن الکریم؛ قاهره: دار غریب، 1421 ق.
32.  شولتز، دوان. پی؛ شولتز، الن؛ نظریه­های شخصیت؛ ترجمه‌ی یحیی سیدمحمدی؛ تهران: ویرایش، 2013 م.
33.  طباطبایی، محمد­حسین؛  ترجمه‌ی تفسیر المیزان؛ ترجمه‌ی محمدباقر موسوی؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374 ش.
34.  ـــــــــــــــــــ؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390 ق‏.
35.  طبرسى، حسن‌بن‌فضل؛  مکارم الأخلاق؛ قم: الشریف الرضی، 1370 ش.
36.  ــــــــــــــــــــ؛  مکارم الأخلاق؛ قم: الشریف الرضی، 1412 ق.
37.  ــــــــــــــــــــ؛  مکارم الاخلاق؛ ترجمه‌ی ابراهیم میرباقری؛ تهران: فراهانی، 1365 ش.
38.  طلایی، فرهاد؛ احمدی باب اناری، سمیرا؛ نبوی­زاده سیده لیلا؛ «تحلیلی بر کار کودک و تأثیر آن بر حق آموزش کودک با تاکید بر برنامه بین­المللی حذف کار کودک»؛ حقوق بشر، دوره‌ی 10، شماره‌ی 1، پیاپی 19، 1394 ش.
39.  طنطاوى، محمد سید؛ التفسیر الوسیط للقرآن الکریم؛ قاهره: نهضة مصر، 1997 م.
40.  طوسى، محمدبن‌الحسن؛ تهذیب الأحکام؛ تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1365 ش.
41.  ــــــــــــــــــــــ؛  تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق.
42.  طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن‌بن على‌بن حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة؛ تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، 1387 ش.
43.  ظفری، مهسا؛ دادخواه، پژمان؛ شریف­زاده، محمدرضا؛ «تحلیل شخصیت قهرمان اصلی فیلم فارست گامپ (1994)»؛ شباک، دوره‌ی 8، شماره‌ی 1، پیاپی 64، 1401 ش.
44.  فولادی، آمنه؛ «سیمای انسان کامل در اشعار نظامی گنجوی»؛ مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، شماره‌ی 4، دوره‌ی 3، 1397 ش.
45.  فیست، گریگوری جی؛ رابرتس، تامی-آن؛ فیست، جس؛  نظریه‌های شخصیت؛ ترجمه‌ی یحیی سیدمحمدی؛ تهران: روان، 1398 ش.
46.  فیض کاشانى، محمدمحسن­بن شاه مرتضى؛ الوافی؛ اصفهان: کتابخانه امام امیرالمومنین علی علیه‌السلام، 1406 ق.
47.  قبادیان، مسلم؛ دهقان، سعید؛ شمخانی، اژدر؛  «تربیت جنسی کودکان ونوجوانان با رویکرد اسلامی بستری برای پیشگیری ازجرائم و انحرافات»؛ تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، دوره‌ی 10، شماره‌ی 38، 1396 ش.
48.  قرشی، علی‌اکبر؛ قاموس قرآن؛ تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1371 ش.
49.  قمى، عباس؛ سفینة البحار؛ قم: اسوه، 1414 ق.
50.  کلینى، محمدبن­یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407 ق.
51.  کدیور، پروین؛  روان‌شناسی تربیتی؛ قم: گلها، 1396 ش.
52.  کری، جرالد؛ نظریه و کاربست مشاوره و روان درمانی؛ ترجمه‌ی یحیی سیدمحمدی؛ تهران: ارسباران، 1398 ش.
53.  کرین، ویلیام؛ نظریه­های رشد؛ ترجمه‌ی غلامرضا خوی­نژاد و علیرضا رجایی؛ چاپ نهم، تهران: رشد، 1400 ش.
54.  گودرزی، اکرم؛ سلیمانی دره‌باغی، فاطمه؛ شاه احمد قاسمی، زهراسادات؛ «چیستی و مؤلفه­های تحول در انسان در سازمان­های آموزشی بر اساس آموزه­های اسلامی»؛ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، دوره‌ی 6، شماره‌ی 10، 1397 ش.
55.  لیثى واسطى، على­بن­محمد؛ عیون الحکم و المواعظ (للیثی)؛ قم: دار الحدیث، 1376 ش.
56.   مجلسى، محمدباقر­بن محمدتقى؛ بنادر البحار (ترجمه و شرح خلاصه‌ی کتاب العقل و العلم و الجهل، ج 1 و 2 بحار الأنوار)؛ ترجمه‌ی علی­نقی فیض­الاسلام؛ تهران: فقیه، بی­تا.
57.  ـــــــــــــــــــــــــــــ؛ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق.
58.  مرتضی زبیدی، محمد­بن­محمد؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛  لبنان: دار الفکر، 1414 ق.
59.  مصطفی، ابراهیم؛ المعجم الوسیط؛ ترکیه: دار الدعوة، 1989 م.
60.   مقدادی، محمدمهدی و مریم جوادپور؛  «پیشگیری از آسیب‌های جنسی کودکان در اسلام»؛ اخلاق زیستی، دوره‌ی 7، شماره‌ی 23، 1396 ش.
61.  مکارم شیرازى، ناصر؛  الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل؛  قم: مدرسة الإمام علی­بن أبی­طالب (علیه­السلام). 1421 ق.
62.  ـــــــــــــــــ؛ رسالة توضیح المسائل؛ قم: مدرسة الامام على­بن ابى­طالب (ع)؛ 1429 ق.
63.  مهنا، عبدالله علی؛ لسان اللسان؛ لبنان: دارالکتب العلمیه، 1413 ق.
64.  موسوی بجنوردی، سید محمد؛ «بررسی مفهوم و معیار کودکی در تفکر اسلامی و قوانین ایران برای بهره‌برداری از حقوق مربوطه»؛ متین، شماره‌ی 21، 1382 ش.
65.   نفیسی، علی­اکبر؛ فرهنگ نفیسی؛ تهران: خیام، 1342 ش.
66.  نیکنامی، ندا؛ آقایی، علی­اصغر؛ کاظمی، سارا؛ «خشونت خانگی؛ نقض کرامت ذاتی کودک و راهکارهای مقابله با آن در اندیشه­ی حقوقی اسلام»؛ تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین الملل زمستان، شماره‌ی 22، 1392 ش.
67.  هال، کالوین اس؛ مقدمات روان‌شناسی فروید؛ ترجمه‌ی شهریار شهیدی؛ قم: آینده درخشان، 1391 ش.
68.  Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
69.  Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.
70.  Chodorow, N. (1989). Feminism and psychoanalytic theory New Haven, CT: Yale University Press.
71.  Erikson, E. H. (1950). Childhood and Society (2nd ed). New York: W. W. Norton.
72.  Freud, S. (1905). Three essays on the theory of sexuality. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud. Hogarth Press. (Original work published 1905)
73.  Freud, S. (1909). Family romances. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud London: Hogarth Press. (Original work published 1909)
74.  Freud, S. (1940). An outline of psycho-analysis. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud London: Hogarth Press.
75.  Kagan, J. (1994). The nature of the child (3rd ed). New York, NY: Basic Books.
76.  Deleuze, G., & Guattari, F. (1972). Anti-Oedipus: Capitalism and Schizophrenia. University of Minnesota Press
77.  Horney, K. (1939). New Ways in Psychoanalysis. W. W. Norton & Company.
دوره 11، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 51-72

  • تاریخ دریافت 08 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 04 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404