آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تبیین کارکردهای تربیتی ـ اخلاقی فضائل قرآنی امیرالمومنین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی ارومیه
2 نماینده ولی فقیه در استان آذربایجان غربی و عضو هیات علمی دانشگاه ارومیه
3 ضو هیات علمی دانشگاه آزاد ارومیه
10.22034/iued.2025.2042638.2683
چکیده
این مقاله به بررسی و تبیین کارکردهای تربیتی-اخلاقی فضایل قرآنی امیرالمؤمنین (ع) می‌پردازد. هدف، شناسایی این فضایل و تحلیل تأثیر آن‌ها بر رشد و تعالی فردی و اجتماعی انسان از منظر قرآن کریم است. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل آیات مرتبط قرآن با مراجعه به تفاسیر معتبر شیعه و سنی جهت استخراج و دسته‌بندی فضایل مرتبط با حضرت علی (ع) و تبیین کارکردهای تربیتی آن‌ها می‌باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم به فضایل متعددی از امیرالمؤمنین (ع) اشاره دارد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به ایمان، علم، انفاق و تکامل معنوی اشاره کرد. ایمان حضرت، با ویژگی‌های «راسخ بودن»، «پیشروی فعالانه»، «عمل‌گرایی» و «خودگذشتگی»، بستری برای شکل‌گیری شخصیتی پایدار، پویا، مسئولیت‌پذیر و نوع‌دوست فراهم می‌کند. این ایمان، نه تنها در سطح فردی موجب ثبات قدم در باورها و مقاومت در برابر چالش‌ها می‌شود، بلکه در سطح اجتماعی نیز به شکل‌گیری جامعه‌ای پایبند به اصول اخلاقی، عدالت‌محور و مقاوم در برابر فساد کمک می‌کند. علم حضرت، به عنوان «دانش موهوب الهی» و مبتنی بر «درک جامع از قرآن»، موجب پرورش تواضع، کنجکاوی فکری و درک عمیق‌تر از معارف دینی می‌شود و در سطح اجتماعی نیز به شکل‌گیری جامعه‌ای دانش‌محور، متفکر و مداراگر کمک می‌کند. انفاق حضرت، با ویژگی‌های «اطاعت محض»، «ایثار»، «اخلاص» و «حضور قلب»، موجب تزکیه نفس، پرورش حس نوع‌دوستی و ارتقاء سطح معنویت فرد می‌شود و در سطح اجتماعی نیز به گسترش فرهنگ بخشندگی، کاهش فاصله طبقاتی و تقویت همبستگی اجتماعی کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Explaining the Educational-Ethical Functions of the Quranic Virtues of Amir al-Mu'minin (AS)

نویسندگان English

yahya Keramati 1
mehdi Goreishi 2
hasan mohamadi 3
1 دانشگاه آزاد اسلامی ارومیه
2 Urmia university
3 Urmia azad uni
چکیده English

This research examines and explains the educational-ethical functions of the Quranic virtues of Amir al-Mu'minin (AS). The aim is to identify these virtues and analyze their impact on individual and social human development from the perspective of the Holy Quran. The research method in this study is the content analysis of Quranic verses and referring to authoritative Shi'a and Sunni exegeses to extract and categorize the virtues related to Imam Ali (AS) and explain their educational functions. The research results show that the Holy Quran refers to numerous virtues of Amir al-Mu'minin (AS), among the most important of which are faith, knowledge, charity, and spiritual perfection. His faith, with the characteristics of "steadfastness," "active advancement," "practicality," and "selflessness," provides a basis for the formation of a stable, dynamic, responsible, and altruistic personality. This faith, not only at the individual level leads to steadfastness in beliefs and resistance against challenges, but also at the social level helps to form a society committed to ethical principles, justice-oriented, and resistant to corruption. His knowledge, as "divinely bestowed knowledge" and based on a "comprehensive understanding of the Quran," fosters humility, intellectual curiosity, and a deeper understanding of religious teachings, and at the social level also helps to form a knowledge-based, thoughtful, and tolerant society.

کلیدواژه‌ها English

Quran
Education
Ethics
Faith
Virtue
  • قرآن کریم؛ ترجمه‌ی انصاریان؛ آیین دانش، 1403 ش.
  • ابن­ابی­حاتم، عبدالرحمن­بن­محمد؛ تفسیر القرآن العظیم (ابن­ابی­حاتم )؛ مصحح: اسعد محمد طیب؛ ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز، ۱۴۱۹ ق–۱۹۹۹ م.
  • ابن­عاشور، ابی­محمد؛ الکشف و البیان عن تفسیر القرآن؛ مصحح: احمدبن­محمد ثعلبی و نظیر ساعدی؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ ق–۲۰۰۲ م.
  • ابن­عبدالسلام، عبدالعزیز­بن عبدالسلام؛ تفسیر العز­بن­عبدالسلام؛ احمد فتحی عبدالرحمن؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۹ ق–۲۰۰۸ م.
  • ابن­منظور، محمدبن­مکرم؛ لسان العرب؛ مصحح: علی شیری؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق–۱۹۸۸م.
  • ابن­میثم، میثم­بن­علی بحرانی؛ قواعد المرام فی علم الکلام؛ مصحح: احمد حسینی اشکوری و محمود مرعشی؛ قم: مکتبة آیة­الله العظمی المرعشی النجفی (ره)، ۱۴۰۶ ق.
  • ابن‌عاشور، محمدطاهر؛ تفسیر التحریر و التنویر؛ تونس: الدار التونسیة للنشر، ۱۹۸۴ م.
  • ابن­عربی، محمد­بن­علی؛ کتاب التعریفات؛ علی­بن­محمد جرجانی؛ تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۰ ش.
  • ابوحمزه ثمالی، ثابت­بن­دینار؛ تفسیر القرآن الکریم (تفسیر ابوحمزه ثمالی)؛ بیروت: دارالمفید، ۱۴۲۰ ق.
  • استرآبادی، علی و رضوی، محمد؛ تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة؛ تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۹۳ ش.
  • آلوسی، محمودبن­عبدالله؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی؛ مصحح: محمد احمد آمد و عمر عبدالسلام سلامی؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ ق.
  • بحرانی، هاشم­بن­سلیمان؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ قم: البعثة، مرکز الطباعة و النشر، ۱۴۱۵ ق.
  • بلندهمتان، کیوان؛ «جایگاه مفهوم ایمان در تربیت اسلامی»؛ تربیت اسلامی، سال 8، شماره‌ی 16، 1392 ش.
  • ثقفی تهرانی، محمد؛ تفسیر روان جاوید؛ تهران: برهان، ۱۳۹۸ ق.
  • جرجانی، حسین­بن­حسن؛ جلاء الاذهان و جلاء الاحزان؛ تهران: دانشگاه تهران، بی‌تا.
  • جزایری، نعمت­الله­بن عبد­الله؛ عقود المرجان فی تفسیر القرآن؛ بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
  • حسکانی، عبیدالله­بن عبدالله؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ مصحح: محمدباقر محمودی؛ تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۱–۱۴۱۰ ق.
  • حسینی استرآبادی، سید شرف­الدین؛ تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة؛ قم: جامعه مدرسین، ۱۴۰۹ ق.
  • حسینی طهرانی، محمدمهدی­بن مرتضی؛ محمدحسین؛ مبارک، عبدالرحیم. بحرالعلوم، رسالة السیر و السلوک المنسوبة الی بحر العلوم. مشهد مقدس: مؤسسه ترجمه و نشر دوره علوم و معارف اسلام، ۱۴۲۶.
  • حسینی همدانی، محمد و بهبودی، محمدباقر؛ انوار درخشان در تفسیر قرآن؛ تهران: لطفی، ۱۳۸۰ ش.
  • حقی، اسماعیل­بن­مصطفی­؛ تفسیر روح البیان­؛ بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
  • خلیل بن احمد فراهیدی؛ العین؛ به کوشش محسن آل‌عصفور، مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی؛ قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹–۱۴۱۰ ق.
  • رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ تفسیر قرآن مهر؛ جمعی از پژوهشگران قرآنی؛ قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ ش.
  • زبیدی، ماجد ناصر؛ التیسیر فی التفسیر للقرآن بروایة أهل البیت؛ بیروت: دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ ق–۲۰۰۷ م.
  • زمخشری، محمودبن­عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ مصحح: مصطفی حسین احمد؛ بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷–۱۴۱۴ ق.
  • سلطان علی‌شاه، سلطان محمد­بن­حیدر؛ بیان السعادة فی مقامات العبادة؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. ۱۴۰۸ ق.
  • سیوطی، عبدالرحمن­بن­ابی‌بکر؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور؛ مصحح: عبدالله­بن­عبدالمحسن ترکی و عبدالسند حسن یمامه؛ قاهره: مرکز هجر للبحوث و الدراسات العربیة و الاسلامیة، ۱۴۲۴ ق–۲۰۰۳ م.
  • شحاته، عبدالله محمود؛ مقاتل­بن­سلیمان؛ تفسیر مقاتل­بن‌سلیمان؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ ق–۲۰۰۲ م.
  • صابری، غ ع؛ اخوی، ا؛ شریفی نیا، م؛ «نقش انفاق در تربیت انسان از منظر آیات و روایات»؛ پایان‌نامه کارشناسی ارشد، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده‌ی الهیات و معارف اسلامی، 1385 ش.
  • صالحی، ا؛ و طاهری عبدهوند، ا؛ «کارکردهای اخلاقی، اجتماعی و تربیتی علم از دیدگاه حضرت علی علیه­السلام و راهکارهای کاربردی آموزش علوم در ایران»؛ پژوهش­نامه تربیت تبلیغی، سال 2، شماره‌ی3-4، 1393 ش.
  • صنعانی، عبدالرزاق­بن­همام؛ تفسیر عبدالرزاق؛ مصحح: محمود محمد عبده؛ بیروت: دار الکتاب العلمیه، ۱۴۱۹ ق–۱۹۹۹ م.
  • طباطبایی، محمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه‌ی محمدباقر موسوی؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ ش.
  • طبرانی، سلیمان­بن­احمد؛ التفسیر الکبیر (طبرانی)؛ اربد: دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸ م.
  • طبرسی، فضل­بن­حسن. ترجمه‌ی تفسیر مجمع‌البیان؛ تهران: فراهانی، ۱۳۵۰–۱۳۵۱ ش.
  • ــــــــــــــــــــــ؛ تفسیر جوامع الجامع؛ مصحح: ابوالقاسم گرجی؛ قم: حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷–۱۳۷۸ ش.
  • ــــــــــــــــــــــ؛ مجمع‌البیان؛ بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۸ ق.
  • طبری، محمدبن­جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ ق.
  • طریحی، فخرالدین­بن­محمد؛ مجمع البحرین؛ مصحح: احمد حسینی اشکوری؛ تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۵ ش.
  • طوسی، محمدبن­حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • ــــــــــــــــــــ؛ الأمالى؛ ترجمه‌ی صادق حسن‌زاده؛ قم: اندیشه هادی، ۱۳۸۸ ش.
  • عیاشی، محمدبن­مسعود؛ تفسیر العیّاشی؛ تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰–۱۳۸۱ ش.
  • فخر رازی، محمدبن­عمر؛ التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ ق–۱۹۹۹ م.
  • فیض کاشانی، محمدبن­شاه مرتضی؛ تفسیر الصافی؛ به کوشش حسین اعلمی؛ تهران: مکتبة الصدر، ۱۳۷۳ ش–۱۴۱۵ ق.
  • قرطبی، محمدبن­احمد؛ الجامع لأحکام القرآن؛ تهران: ناصر خسرو، ۱۳۶۴ ش.
  • قمی، علی­بن­ابراهیم؛ تفسیر القمی، مصحح: طیب جزایری؛ قم دار الکتاب، ۱۴۰۴ ق.
  • کاشانی، فتح‌‌الله­بن شکرالله؛ تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین؛ تهران: کتاب‌فروشی و چاپخانه محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ ش.
  • کوفی، فرات­بن­ابراهیم؛ تفسیر فرات الکوفی؛ مصحح: محمد کاظم؛ تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰ ق–۱۹۹۰ م.
  • ماوردی، علی­بن­محمد؛ النکت و العیون تفسیر الماوردی؛ سید عبدالرحیم­بن عبدالمقصود؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  • متقی، علی‌بن­حسام‌الدین؛ کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۱ ق–۲۰۱۰ م.
  • مکارم شیرازی، ناصر و آشتیانی، محمدرضا؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دار الکتب الإسلامیة. ۱۳۷۴ ش.

 

  • Jeong, C., & Han, H (2011). A multi-level model of moral thinking based on neuroscience and moral psychology's exploration of their impact and development. Psychology Research, 1(5), 328-339.

 

 

 

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 22 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اسفند 1403