آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

شخصیت شناسی تربیتی و تقریبی فضیل بن عیاض و اعتبار روایات او در منابع اهل سنت و شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم‌ قرآن‌ و حدیث دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
2 علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/iued.2025.2042375.2681
چکیده
فضیل بن عیاض، از شخصیت‌های برجسته تاریخ اسلام، به دلیل ترکیب بی‌نظیر خصائص رجالی، تربیتی و تقریبی‌اش الگویی کم‌نظیر در اندیشه اسلامی به شمار می‌رود. پژوهش حاضر ضمن تمرکز بر شخصیت فضیل، به بررسی نقش او در تربیت اخلاقی، اعتبار رجالی‌اش در منابع اهل سنت و شیعه و تأثیر وی بر تقریب مذاهب پرداخته است. در دنیای امروز که با بحران‌های اخلاقی، اختلافات مذهبی و نیاز به تقویت وحدت اسلامی روبه‌رو هستیم، بازخوانی شخصیت‌هایی مانند فضیل می‌تواند الهام‌بخش تلاش‌هایی برای تقویت اخلاق و تقریب مذاهب باشد. سؤالات پژوهش بر محور چگونگی بازتاب آموزه‌های تربیتی فضیل، جایگاه او در منابع رجالی و حدیثی، و نقش او در تقویت وحدت مسلمین شکل گرفته است . پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، پس از بررسی رجالی شخصیت فضیل، به جمع آوری و دسته بندی روایات وی در کتب معتبر حدیثی از نظر فراوانی در منابع شیعه و سنی، و نیز تحلیل برخی از روایات تربیتی و تقریبی بر اساس کتب شرح حدیث پرداخته است. یافته ها نشان داد تعالیم فضیل در ارتباط نزدیک با آموزه‌های امام صادق (ع)، با تأکید بر اصولی مانند غبطه به‌عنوان عامل رشد مثبت فردی در عین پرهیز از حسد، توکل به خداوند و رحمت به مردم نقش مؤثری در تربیت اخلاقی و اجتماعی دارد. اهتمام به روایاتش در منابع معتبر مذاهب، جایگاه برجسته او را به‌عنوان یک مربی اخلاقی و وحدت‌بخش روشن می‌سازد، علاوه بر آنکه آموزه‌ها و رفتارهای او مانند تأکیدش بر همدلی و عدالت اجتماعی، بستر مناسبی برای کاهش اختلافات و تقویت اتحاد مسلمانان فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Educational and approximate personality of Fazil bin Ayyad and validity of her narrations in Sunni and Shia sources

نویسندگان English

Morteza Ghasemi Hamed 1
rokhsareh banisafar 2
1 Assistant Professor at International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
2 Quran and Hadith Sciences, Faculty of Quran and Hadith Sciences, International University of Islamic Religions, Tehran, Iran
چکیده English

Fudhayl ibn Iyadh, one of the prominent figures in Islamic history, is considered a unique model in Islamic thought due to his remarkable combination of qualities in hadith sciences, moral upbringing, and promoting unity. This study focuses on the personality of Fudhayl, examining his role in ethical and spiritual education, his status in Sunni and Shia hadith sources, and his influence on the rapprochement of Islamic sects. In today's world, which faces moral crises, religious disputes, and the need to strengthen Islamic unity, revisiting figures like Fudhayl can inspire efforts to enhance ethics and unity.

The research questions revolve around how Fudhayl's moral and educational teachings are reflected in society, his position in hadith and biographical sources, and his role in fostering Muslim unity. Using a descriptive-analytical method, the study examines Fudhayl's biographical reputation in credible sources, collects and categorizes his narrations from prominent Sunni and Shia hadith collections, and analyzes some of his ethical and unifying traditions based on hadith commentaries.

The findings show that Fudhayl's teachings, closely aligned with the principles of Imam Sadiq (AS), emphasize values such as constructive envy (ghibtah) as a factor for personal growth while avoiding jealousy, reliance on God, and compassion for others. These teachings play a significant role in moral and social development. As a moral mentor and unifying figure, Fudhayl's emphasis on values such as empathy and social justice provides a solid foundation for reducing conflicts and strengthening Muslim unity.

کلیدواژه‌ها English

Fudhayl ibn Iyadh
Islamic education
sectarian reconciliation
spiritual transformation
  •  

    • قرآن کریم.
    • ابونعیم اصفهانی، احمد‌بن‌عبدالله؛ حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ قاهره: دارالکتب العلمیه، 1995 م.
    • المنوفی الحسینی، سید محمود أبوالفیض؛ جمهورۀ الأولیاء؛ قاهره: مؤسسة الحلبی وشرکاه للنشر والتوزیع، 1967 م.
    • النسایی، احمد‌بن‌شعیب؛ سنن النسایی؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1414 ق.
    • ابن­حجر عسقلانی، احمد‌بن‌علی؛ تهذیب التهذیب؛ بیروت: دارالفکر، 1407 ق.
    • ابن­حنبل، احمد؛ مسند احمد‌بن‌حنبل؛ چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1414 ق.
    • ابن­جوزی، عبدالرحمن؛ صفة الصفوة؛ تحقیق نذیر حمدی؛ چاپ سوم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1387 ق.
    • ابن­سعد، محمد‌بن‌سعد؛ الطبقات الکبرى؛ چاپ دوم، بیروت: دار صادر، 1401 ق.
    • ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر؛ البدایة و النهایة؛ چاپ چهارم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1407 ق.
    • بدوی، عبدالرحمن؛ تاریخ تصوف اسلامی؛ ترجمه‌ی محمد معین؛ چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران، 1380 ش.
    • بخاری، محمد‌بن‌اسماعیل؛ الجامع الصحیح (صحیح بخاری)؛ چاپ سوم، بیروت: دار ابن‌کثیر، 1422 ق.
    • بیهقی، احمد‌بن‌حسین؛ الزهد؛ چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1405 ق.
    • تفرشی، مصطفی­‌بن‌حسین؛ نقد الرجال؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1418 ق.
    • جامی، عبدالرحمن؛ رساله اربعین؛ تهران: علمی و فرهنگی، بی‌تا.
    • حرانی، حسن‌­بن‌علی؛ تحف‌العقول عن آل­الرسول؛ تحقیق علی­اکبر غفاری، چاپ دوم، قم: نشر اسلامی، 1404 ق.
    • حر عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ مصباح الشریعة؛ چاپ سوم، قم: دارالمعرفة، 1410 ق.
    • حویزی، عبدعلی­‌بن‌جمعه؛ نور الثقلین؛ چاپ دوم، قم: دار المرتضی، 1112 ق.
    • خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث؛ چاپ سوم، قم: موسسه دارالزهراء، 1409 ق.
    • ذهبی، شمش­الدین محمد‌بن ‌احمدبن عثمان؛ العبر فی خبر من غبر؛ چاپ دوم، قاهره: دار النهضة، 1399 ق.
    • ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ؛ تذکره الحفاظ؛ تحقیق ذوالفقار علی؛ چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1397 ق.
    • رادمهر، فریدالدین؛ فضیل‌بن‌عیاض از رهزنی تا رهروی؛ تهران: مرکز، 1383 ش.
    • زرین‌کوب، عبدالحسین؛ تصوف و ادبیات تصوف؛ چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر، 1384 ش.
    • شبستری، عبدالحسین؛ الفائق فی رواة و أصحاب الإمام الصادق (ع)؛ قم: موسسه نشر اسلامی، 1418 ق.
    • شافعی، محمد‌بن‌ادریس؛ دیوان امام شافعی؛ تصحیح محمد عابد السماعیل؛ بیروت: دار ابن حزم، بی‌تا.
    • شیخ صدوق، محمد‌بن ‌علی‌بن‌ حسین؛ معانی الأخبار؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1434 ق.
    • طبری، محمد‌بن‌جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ دوم، قاهره: دارالمعرفه، 310 ق.
    • عطار نیشابوری، فریدالدین؛ تذکرة الاولیاء؛ مصحح: محمد استعلامی؛ چاپ ششم، تهران: زوار، 1378 ش.
    • علمی، قربان و دیگران؛ «مقایسه و بررسی مبادی اولیه‌ی زهد در تصوف و تایوییسم (با تکیه بر آرای فضیل‌بن‌عیاض و یانگ چو)»؛ معرفت ادیان، شماره‌ی 35، 1397 ش.
    • غزالی، محمد‌بن‌محمد؛ احیاء علوم‌الدین؛ ترجمه‌ی حسین خدیوی‌زاده؛ چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی، 1390 ش.
    • قشیری نیشابوری، مسلم­‌بن‌حجاج؛ الجامع الصحیح (صحیح مسلم)؛ ریاض: دارالسلام، 1394 ق.
    • کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ترجمه و تحقیق محمدباقر کمره‌ای؛ چاپ سوم، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
    • مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال؛ چاپ دوم، نجف: دارالتوحید، 1391 ق.
    • المزی، یوسف­‌بن‌عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ بیروت: مؤسسة الرسالة، 1400 ق.
    • مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1335 ش.
    • مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول؛ چاپ سوم، قم: مؤسسه دارالکتب الإسلامیة، 1404 ق.
    • مشهدی، محمدبن محمدرضا؛ تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرایب؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1368 ش.
    • مقدسی، ابن­القیسرانی؛ عوالی؛ تحقیق علی‌اکبر غفاری؛ قم: موسسه دارالعلم، 1410 ق.
    • ملاصدرا مازندرانی، محمد‌بن‌ابراهیم‌بن‌یحیی؛ شرح الکافی؛ چاپ دوم، تهران: حکمت، 1412 ق.
    • ناصری، فرشته؛ «بررسی مولفه‌های گفتمان‌مدار کارگزاران اجتماعی در تذکرۀ الاولیا عطار بر اساس نقش عرفانی فضیل‌بن‌عیاض و با تکیه ‌برالگوی ون لیوون»؛ عرفان اسلامی، شمار‌ی 69، 1400 ش.
    • نجاشی، احمد‌بن‌علی؛ رجال نجاشی؛ مصحح: سید محسن امین؛ قم: دارالمرتضی، 1407 ق.

     

     

  • تاریخ دریافت 10 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 02 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403