آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

بررسی نکات تربیتی داستان موسی و خضر در تفاسیر شیعی قرن 15 با روش تحلیل مضمون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تخصصی علوم قرآن و حدیث، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.
10.22034/iued.2025.2038165.2665
چکیده
داستان‌های قرآنی بخش عمده‌ای از قرآن را به خود اختصاص داده‌اند. این داستان‌ها فقط جنبه روایت‌گری و تاریخی ندارند بلکه شامل طیفی وسیع از آموزه‌های اخلاقی، عرفانی، اجتماعی، علمی و.... هستند. در این میان داستان موسی و خضر به دلیل برخی ویژگی‌ها دارای اهمیت خاصی می‌باشد و مورد‌توجه مفسران قرار‌گرفته است. در این پژوهش که به‌صورت تحلیلی بین تفاسیر شیعی قرن ١۵ صورت گرفته با استفاده از روش تحلیل مضمون و با‌تکیه ‌بر متن بیست‌وسه تفسیر در‌خصوص داستان موسی و خضر، شبکه مضامین تعلیم و تربیت شناسایی شده و ساختار نظام‌مند آن‌ ترسیم شد. بعد از ترسیم شبکه مضامین تعلیم و تربیت، وزن مضامین پایه ذیل هر‌کدام از مضامین سازمان‌دهنده و فراگیر نیز مشخص شد. مضامین سازمان‌دهنده تعلیم و تربیت در این پژوهش به ترتیب وزن عبارتند از: نحوه مواجهه با شاگرد، اهمیت تعلیم و تربیت، آداب علم‌آموزی، نحوه آموزش، صبر در راه علم‌آموزی و اهمیت استاد؛ مضمون نحوه مواجهه با شاگرد بیشترین وزن را به خود اختصاص داده است که نشان می‌دهد مفسران شیعه قرن 15 به تعامل استاد و شاگرد اهمیت زیادی می‌داده‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مفاهیمی مانند عدم شبهه‌افکنی در ذهن شاگردان، دستور خدا جهت علم‌آموزی، صبر در راه کسب علم، تواضع نزد استاد، احترام به استاد و استفاده از روش‌های مناسب آموزشی در تفاسیر مورد تاکید قرار‌گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the educational points of the story of Musa and Khizr in the 15th century Shia interpretations with the method of theme analysis

نویسندگان English

Yahya Rathi 1
farhad edrisi 2
Mohammad Hossein Saini 3
Hossein Moradi Zanjani 3
1 PhD student in the field of theology and Islamic studies, majoring in Quran and Hadith sciences
2 Faculty member of the Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Azad University, Zanjan, Iran
3 Faculty member of the Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Azad University, Zanjan, Iran
چکیده English

Quranic stories occupy a major part of the Quran. These stories include a wide range of moral, mystical, social, scientific teachings, etc. Among them, the story of Moses and Khidr is of particular importance due to some features and has been the focus of commentators. In this study, which was conducted analytically among 15th century Shiite interpretations, using the method of content analysis and relying on the text of twenty-three interpretations regarding the story of Moses and Khidr, the network of educational themes was identified and its systematic structure was drawn. After drawing the network of educational themes, the weight of the basic themes under each of the organizing and comprehensive themes was also determined. The organizing themes of education and training in this study, in order of weight, are: how to deal with the student, the importance of education and training, the manners of learning knowledge, the method of teaching, patience in the path of learning knowledge, and the importance of the teacher; The theme of how to deal with the student has the most weight, which shows that the Shiite commentators of the 15th century attached great importance to the interaction between the teacher and the student. The findings of this study show that concepts such as not raising doubts in the minds of the students, God's command to learn knowledge, patience in acquiring knowledge, humility towards the teacher, respect for the teacher, and the use of appropriate educational methods are emphasized in the interpretations.

کلیدواژه‌ها English

The story of Musa and Khizr
education
theme network
Shiite interpretations
15th century
منابع
‏‫اشرفی، ‌عباس؛ «اهداف قصص قرآنی»؛ پژوهش‌های قرآنی، دوره‌ی 25-26، شماره‌ی 7، ۱۳۸۰ ش.
‏‫اعرابی، احمدرضا؛ «سه ضلع مثلث آموزش»؛ رشد آموزش فیزیک، شماره‌ی 35، ۱۳۹۸ ش.
‏‫امین، نصرت بیگم؛ تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: کتاب‌فروشی ثقفی، بی‌تا.
‏‫انصاریان، حسین؛ تفسیر حکیم؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: دار العرفان، بی‌تا.
‏‫اووه، فلیک؛ کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی؛ تهران، نشر نی، ۱۴۰۱ ش.
‏‫بروجردی، محمدابراهیم؛ تفسیر جامع؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: کتابخانه صدر، بی‌تا.
‏‫پاکتچی، احمد؛ نقد متن؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۲ ش.
‏‫ثقفی تهرانی، محمد؛ روان جاوید در تفسیر قرآن مجید؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: برهان، بی‌تا.
‏‫جعفری، یعقوب؛ تفسیر کوثر؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: هجرت، بی‌تا.
‏‫ مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از فضلا؛ پیام قرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
‏‫جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم؛ قم: مرکز اسراء، ۱۳۹۹ ش.
‏‫حدادی، ‌مرتضی؛ «نکات تربیتی مربیگری در داستان موسی و خضر (ع) از منظر قرآن و روایات»؛ پژوهش های مطالعات اسلامی معاصر، دوره‌ی 2، شماره‌ی 1، ۱۴۰۲ ش.
‏‫حکیم، محمدتقی؛ الأصول العامة للفقه المقارن؛ مجمع جهانی اهل‌بیت علیهم­السلام، جامع فقه اهل البیت علیهم السلام ۲؛ بی‌جا: مجمع جهانی اهل­بیت (ع)، بی‌تا.
‏‫ هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان؛ تفسیر راهنما؛ دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ی‌ علمیه قم و مرکز فرهنگ و معارف قرآن، جامع تفاسیر نور 3، قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، بی‌تا.
‏‫حیدری، ‌فتانه؛ کرمی، ‌علی؛ محمدی‌کیش، ‌فهیمه؛ «بررسی تأثیر سبک مدیریت آزادگذاری بر پیشرفت تحصیلی دانش­آموزان دوره‌ی متوسطه اول»؛ پژوهش­های مدیریت در جهان اسلام، دوره‌ی 17، شماره‌ی 5، ۱۴۰۲ ش.
‏‫خادمی، ‌عین‌الله؛ «اهمیت احترام و محبت به استاد و راه­های ابراز آن از دیدگاه آیات و روایات»؛ انسان پژوهی دینی، دوره‌ی 16، شماره‌ی 5، ۱۳۸۷ ش.
‏‫خرمائی، ‌فرهاد؛ فرمانی، ‌اعظم؛ سلطانی، ‌اسماعیل؛ «نقش صبر به­عنوان یک فضیلت اخلاقی و شخصیت در پیش­بینی ناامیدی دانشجویان»؛ اخلاق پزشکی، دوره‌ی 28، شماره‌ی 8، ۱۳۹۳ ش.
‏‫خنیفر، حسین؛ اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی؛ تهران: نگاه دانش، ۱۳۹۶ ش.
‏‫رستمی‌هرانی، ‌علیرضا؛ «مطالعه‌ی تطبیقی تفسیر سوره‌ی فرقان از منظر آیت‌الله سبحانی و علامه طباطبایی»؛ مطالعات تفسیری، دوره‌ی 40، شماره‌ی 10، ۱۳۹۸ ش.
‏‫سبحانی تبریزی، جعفر؛ منشور جاوید؛ بی‌جا: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، ۱۳۹۰.
‏‫سلطانی، ‌عبداله و دیگران، «مقایسه­ی دانش­آموزان پسر سال اول دبیرستانی دارای سبک­های پرورش مختلف (آزادگذاری، آمرانه و اقتدار منطقی) از لحاظ سازگاری هیجانی، اجتماعی و تحصیلی در شهر اهواز»؛ زن و مطالعات خانواده، دوره‌ی 23، شماره‌ی 6، ۱۳۹۳ ش.
‏‫سیدکریمی حسینی، عباس؛ تفسیر علّیّین؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: اسوه، بی‌تا.
‏‫شاهرودی، محمد رضا و نورانی نگار، مرضیه؛ «آداب شاگردی و استادی در بازخوانی آیات مرتبط با موسی (ع) و خضر (ع)»؛ پژوهش های قرآن و حدیث، دوره‌ی 12، شماره‌ی 48، ۱۳۹۴ ش.
‏‫شجاعی، ‌حسن؛ «بررسی عوامل دین­گریزی از منظر جوامع اسلامی و قرآن کریم»؛ روان­شناسی و علوم رفتاری ایران، دوره‌ی 19، شماره‌ی 5، ۱۳۹۸ ش.
‏‫شرف‌الدین، جعفر؛ الموسوعة القرآنیة؛ جامع تفاسیر نور 3، لبنان- بیروت‏: دار التقریب بین المذاهب الاسلامیة، 1420 ق.
‏‫شهید ثانی؛ آداب تعلیم و تربیت در اسلام؛ ترجمه‌ی سید محمدباقر حجتی؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۵۶ ش.
‏‫شیخ‌زاده، محمد و بنی­اسد، رضا؛ تحلیل مضمون: مفاهیم، رویکردها و کاربردها؛ قم: لوگوس، ۱۴۰۰ ش.
‏‫صادقی تهرانی، محمد؛ البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، قم: مکتبة محمد الصادقی الطهرانی، 1419 ق.
 الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
‏‫طباطبایی، محمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه‌ی محمد باقر موسوی؛ جامع تفاسیر نور 3، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳ ش.
‏‫طیب، عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: اسلام، بی‌تا.
‏‫عابدی جعفری، حسن و دیگران؛ «تحلیل مضمون و شبکه‌ی مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده­های کیفی»­؛ اندیشه مدیریت راهبردی (اندیشه مدیریت)، شماره‌ی 10، ۱۳۹۰ ش.
‏‫عبدالله­بن­قطب؛ مکاتیب؛ قم: قائم آل محمد (عج)، ۱۳۸۴ ش.
‏‫عترت‌دوست، ‌محمد و زاهد، ‌رقیه؛ «کاربست روش تحلیل مضمون برای فهم موضوعات قرآنی در فرهنگ اسلامی (مطالعه موردی شبکه مضامین سوره انبیاء)»؛ دین و ارتباطات، دوره‌ی 63، شماره‌ی 30، ۱۴۰۲ ش.
‏‫فتال نیشابوری، محمدبن­احمد؛ روضة الواعظین؛ مجتبی فرجی و غلامحسین مجیدی؛ دانشنامه اخلاق اسلامی (کتابخانه نسخه 2)؛ بی‌جا: دلیل ما، بی‌تا.
‏‫فرامرز قراملکی، احد؛ روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو)؛ بی‌جا: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۵ ش.
‏‫فضل‌‌‎الله، محمدحسین؛ من وحی القرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع، بی‌تا.
‏‫قرائتی، محسن؛ تفسیر نور؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، بی‌تا.
‏‫قرشی بنابی، علی‌اکبر؛  تفسیر احسن الحدیث؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: بنیاد بعثت، بی‌تا.
‏‫کاشانی، محمدبن­مرتضی؛ تفسیر المعین؛ به کوشش حسین درگاهی و محمود مرعشی؛ جامع تفاسیر نور 3، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، بی‌تا.
‏‫کرمی، محمد؛ التفسیر لکتاب الله المنیر؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: علمیه (چاپخانه)، بی‌تا.
‏‫لطفی، ‌امیرعلی؛ صفری، ‌علی‌آقا؛ حکیمی، ‌عبدالمؤمن؛ «مؤلفه‌های مدیریتی قرآن در قصه‌ی موسی و خضر»؛ قرآن و علم، دوره‌ی 25، شماره‌ی 13، ۱۳۹۸ ش.
‏‫مدرسی، محمدتقی؛ من هدی القرآن؛ جامع تفاسیر نور 3، بی‌جا: دار محبی الحسین علیه­السلام، بی‌تا.
‏‫مصطفوی، حسن؛ تفسیر روشن؛ قم: سروش، ۱۳۷۲ ش.
‏‫مقدسی، فاطمه و احسانی، کیوان؛ «اهداف تعلیم و تربیت از منظر قرآن»؛ هفتمین کنفرانس بین المللی پژوهش‌های دینی و اسلامی، حقوق، علوم تربیتی و روا­نشناسی، ۱۴۰۰ ش.
‏‫مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان؛ ‏تفسیر نمونه؛ جامع تفاسیر نور 3، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ ش.
‏‫میراحمدی، عبدالله و طالبی طرقی، فرشته؛ «بررسی تحلیلی ظرایف و اشارات داستان حضرت موسی و خضر (ع) بر مبنای روایات تفسیری فریقین»؛ تفسیر پژوهی، دوره‌ی 13، شماره‌ی 7، ۱۳۹۹ ش.
‏‫نجارزادگان، فتح‌الله؛ تفسیر تطبیقی (بررسی تطبیقی مبانی تفسیر قرآن و معارفی از آیات در دیدگاه فریقین)؛ بی‌جا: مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۳ ش.
‏‫نجم‌رازی، عبدالله‌بن‌محمد؛ مرصاد العباد؛ تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۷ ش.
‏‫یوسفی، ‌لیلا؛ «تحلیل اصول تعلیمی برآمده از قصه­ی‌ حضرت موسی و خضر علیهم­السلام»؛ مطالعات تفسیری آلاء الرحمن، دوره‌ی 11، شماره‌ی 1، ۱۴۰۱ ش.
Boyatzis, Richard E. Transforming Qualitative Information : Thematic Analysis and Code Development. Thousand Oaks, United States: Sage Publications, 1998.
Braun, Virginia, and Victoria Clarke. “Using Thematic Analysis in Psychology.” Qualitative Research in Psychology, no. 3 (2006), page 77-101: 77-101.
Ryan, G.W, and H. r Bernard. Data Management and Analysis Methods. new York,United States of America: Sage Publications, 2000.
 
 

  • تاریخ دریافت 21 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 25 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 19 دی 1403