Educational Doctrines in Quran and Hadith

Educational Doctrines in Quran and Hadith

Obstacles to Raising Responsible Humans in Quranic Stories

Document Type : Original Article

Authors
hesam emamidanaloo 1
Mohammad Mahdi Hajilouei Moheb 2
1 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Research Institute for Islamic Culture and Teachings, Tehran, Iran. (responsible author)
2 Bu-Ali Sina University
10.22034/iued.2026.2070986.2869
Abstract
The Holy Qur’an, through its diverse narratives, introduces various obstacles that hinder human moral and spiritual development and provides detailed methods for overcoming them. The moral principle of responsibility is one of the ethical teachings extensively reflected in Qur’anic stories, playing a significant role in strengthening and stabilizing both individual and social relationships. The characters portrayed in these narratives demonstrate how responsibility—or the lack thereof—shapes their destinies, vividly embodying both the challenges they encounter and the strategies for confronting them. Given the pedagogical role of Qur’anic stories and the importance of responsibility in shaping individual and collective moral conduct, it is essential to identify and analyze the obstacles to responsibility as presented in these narratives. The present study aims to examine and interpret the barriers and challenges to responsibility illustrated in Qur’anic stories, extracting the ethical lessons and teachings that may contribute to fostering responsibility within contemporary societies. To this end, the study organizes and analyzes the humanistic and moral themes embedded in these stories, highlighting insights that can promote social responsibility and constructive behavior. Employing qualitative textual analysis and comparative approaches, the research explores Qur’anic narratives with special reference to classical and contemporary exegeses, works on social ethics, Qur’anic studies, and the perspectives of Muslim social thinkers. The findings reveal that the Qur’anic stories portray a range of challenges impeding the realization of this noble moral principle and propose methods for their resolution.
Keywords
Qur&‌‌rsquo
anic Education , Barriers and Challenges , Responsibility, Qur&‌‌rsquo
anic Narratives,
* قرآن کریم
1.      آلوسی، محمود بن عبدالله. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. تحقیق: علی عبدالباری عطیه. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون. چاپ نخست
2.      ابراهیمی، ابوالفضل. (1390ش) خشت اول مسئولیت: پرورش مسئولیت­پذیری در کودکان. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
3.      ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی. (1385ق) دعائم الاسلام. تصحیح آصف فیضی. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام. چاپ دوم.
4.      ابن عقیل، عبدالله بن عبد الرحمن. (بی­تا) شرح ابن عقیل. بی­جا. بی­نا.
5.      ابن فارس، احمد. (1404ق) معجم مقاییس اللغة. تحقیق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الإعلام الإسلامی. چاپ نخست.
6.      ابن منظور، محمد بن مکرم. (بی­تا) لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع. چاپ نخست.
7.   احمدی آخورمه، محمد؛ سهامی، سوسن؛ رفاهی، ژاله؛ شمشیری، بابک. (1391ش) مسئولیت­پذیری و ابعاد آن در قرآن. همایش منطقه­ای ذکر. مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.  
8.      ارفع، سیدکاظم. (1393ش) احساس مسئولیت: قرآن و عترت از ما عمل می­خواهند. تهران: پیام عدالت. چاپ نخست.
9.      ازهری، محمد بن احمد. (1421ق) تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ نخست.
10.  امین، نصرت بیگم. (1361ش) تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان
11.  بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق) انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ نخست
12.  جرجانی، عبدالقاهر بین عبد الرحمن. (1430ق) درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم. تصحیح محمد ادیب شکور. اردن: دار الفکر. چاپ نخست.
13.  حاجی­زاده، محمد؛ نوری، نجیب الله؛ عباسی، مهدی. (1398ش) مفهوم­شناسی مسئولیت­پذیری و مؤلفه­های آن بر اساس منابع اسلامی. دوفصلنامه اسلام و پژوهش­های روان شناختی. سال پنجم، شماره دوم، پیاپی 12. صص 83-110.
14.  حاجی زاده، مهین؛ آورجه، محی الدین. (1393ش) مسئولیت پذیری اجتماعی در قرآن کریم با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان. دوفصلنامه قرآن در آینه پژوهش. سال اول، شماره اول. بهار و تابستان صص 123-156.
15.  حاجیلوئی محب، محمدمهدی؛ امامی دانالو، حسام. (1403ش) آموزة مسئولیت پذیری اجتماعی در قصص قرآنی. دوفصلنامه علمی مطالعات اجتماعی قرآن. دوره سوم، شماره دوم. اسفندماه. صص 250-275.
16.  حسنی، محمدضیاء. (1389ش) مسئولیت اجتماعی انسان از دیدگاه قرآن. (پایان نامه ارشد) استاد راهنما: جعفر کریمی قدوسی. استاد مشاور: کریم خان محمدی. قم: دانشگاه جامعة المصطفی العالمیة. 
17.  حمیری، عبدالله بن جعفر. (1413ق) قرب الاسناد. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام. چاپ نخست.
18.  خاوری، معصومه. (1395ش) تربیت اجتماعی در قرآن. مشهد: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی. چاپ نخست.
19.  خواص، امیر؛ حسینی قلعه بهمن، سیداکبر؛ دبیری، احمد؛ شریفی، احمدحسین؛ پاکپور، علی؛ اسلامی، محمدتقی. (1385ش) فلسفه اخلاق (با تکیه بر مباحث تربیتی) قم: معارف.
20.  دراز، محمد عبدالله. (1423ق) دستور الاخلاق فی القرآن. قم: دار الکتاب الاسلامی.
21.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق) مفردات الفاظ القرآن. تصحیح صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة. چاپ نخست.
22.  رضی، سید محمد بن حسین. (1414ق) نهج البلاغه. تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت. چاپ نخست.
23.  زبیدی، مرتضی. (1414ق) تاج العروس من جواهر القاموس. تصحیح: علی شیری.  بیروت: دار الفکر. چاپ نخست.
24.  زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق) الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل. تصحیح مصطفی حسین احمد. بیروت: دار الکتاب العربی. چاپ سوم.
25.  سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی. (1425ق) فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق. چاپ سی و پنجم. 
26.  سید مرتضی، علم الهدی علی بن الحسین. (بی­تا) تنزیه الانبیاء علیهم السلام. قم: الشریف الرضی. چاپ نخست.
27.  سیواسی، احمد بن محمود. (1427ق) عیون التفاسیر. تحقیق بهاء الدین دارتما. بیروت: دار صادر. چاپ نخست.
28.  طباطبایی، محمد حسین. (1390ق) المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات. چاپ دوم.
29.  طوسی، محمد بن حسن. (1414ق) الامالی. قم: دار الثقافة. چاپ نخست.
30.  ـــــــــــــــــــ (بی­تا) التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح احمد حبیب عاملی. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ نخست.
31.  عنایتی، عباس. (1391ش) مسئولیت پذیری و مسئولیت گریزی (فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه­های اسلامی) تهران: نوروزی. چاپ نخست.
32.  فخررازی، محمد بن عمر. (1420ق) التفسیر الکبیر. (مفاتیح الغیب) بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ سوم.
33.  فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق) العین. قم: مؤسسة دار الهجرة. چاپ دوم.
34.  فرشادفر، احمد؛ شجاعی، محمد صادق. (1402ش) مؤلفه­های مسئولیت پذیری اجتماعی مبتنی بر منابع اسلامی. فصلنامه روان­شناسی فرهنگی. دوره هفتم. شماره نخست. شهریور. صص 1-20.
35.  فلاحیان، ناهید؛ ملک محمودی، نازیا؛ پرتوی مقدم، عباس؛ صالحی، نصرالله. (1397ش) مطالعات اجتماعی، پایه هفتم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی ایران.
36.  فیروزآبادی، مجدالدین محمد. (1415ق) القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة. چاپ نخست.
37.  کاتوزیان، ناصر. (1386ش) اخلاق و حقوق. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری. سال دوم. شماره­های 1 و 2. بهار و تابستان. صص 85-88.
38.  کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق) الکافی. تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ چهارم.
39.  کمانی نجف آبادی، مهدی. (1400ش) مدل مسئولیت پذیری اجتماعی قرآن. قم: دارالحدیث. چاپ نخست.
40.  معین، محمد. (1381ش) فرهنگ معین. تهران: آدانا: کتاب راه نو. چاپ چهارم.
41.  مکارم شیرازی، ناصر. (1385ش) اخلاق در قرآن. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع). چاپ چهارم.
42.  ــــــــــــــــ (1371ش) تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ دهم.
43.  میرطاهر، فاطمه سادات. (1390ش) مبانی مسئولیت پذیری و روش­های بیان آن در قرآن. (پایان نامه ارشد) راهنما: عبدالهادی فقهی زاده. مشاور: محمود واعظی. تهران: دانشکده علوم حدیث.
44.  میرغفوریان، فاضله؛ برادران حقیر، مریم. (1400ش) الزامات ایفای مسئولیت اجتماعی در قرآن کریم با محوریت سوره مزمل. فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. دوره پنجم شمراه سوم پیاپی سوم. صص 137-160.
45.  نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد. (1413ق) اخلاق ناصری. تهران: علمیة اسلامیة.
46.  نیکومرام، هاشم؛ فیض آبادی، بهنام. (1389ش) مسئولیت اجتماعی از دیدگاه اسلام. پژوهشنامه. پاییز. شماره 61. صص 69-86.
47.  وطن دوست، رضا. (1390ش) مسئولیت پذیری و مسئولیت گریزی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. چاپ ششم.
48.  وکیلی، عبداله (1395ش) مسئولیت­پذیری و مسئولیت گریزی در اسلام. تهران: بین الزهرا. چاپ نخست.
49.  یعقوبی، مریم. (1384ش) مسئولیت پذیری در قرآن کریم. (پایان نامه ارشد) استاد راهنما: محمدرضا آرام. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
50.  Palmer, Karen (1 September 1995). "Tightening Environmental Standards: The Benefit-Cost or the No-Cost Paradigm?". The Journal of Economic Perspectives. 9 (4): 119–132
51.  Sharf, Richard S. (1996) Theories of psychotherapy and counseling. Brooks/Cole Publishing Company. Digitized by the Internet Archive in 2015.
 

  • Receive Date 30 September 2025
  • Revise Date 03 November 2025
  • Accept Date 04 January 2026