Educational Doctrines in Quran and Hadith

Educational Doctrines in Quran and Hadith

Female Rationality in the Qur’an and Its Role in Religious Upbringing within the Family: A Thematic Analysis

Document Type : Original Article

Authors
1 Department of Educational Management, Khorramabad Branch, Islamic Azad University, Khorramabad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Yadegar Imam Khomeini (RA) Shahr-e Ray Branch, Islamic Azad University, Tehran
10.22034/iued.2026.2069769.2845
Abstract
This study aims to analyze the diverse dimensions of female rationality and to elucidate its role and functions within the system of religious upbringing in the family from the perspective of the Qur’an. Employing qualitative thematic analysis and an inductive approach, the research extracted and categorized the components of female rationality from Qur’anic verses. The findings indicate that Qur’anic discourse on female rationality is not confined to cognitive ability; rather, it embodies a multidimensional relationship with spiritual, moral, emotional, biological, and exemplary domains. Within this framework, female rationality plays a vital role in guiding future generations, sustaining the psychological cohesion of the family, and transmitting religious values. Qur’anic narratives concerning figures such as Mary (peace be upon her), Asiya the wife of Pharaoh, the mother of Moses (peace be upon him), and the Queen of Sheba illustrate that female rationality represents an integration of faith, prudence, emotional regulation, and the capacity for educational role modeling. The primary contribution of this study lies in presenting a conceptual model of female rationality in the context of the religious family— a model that provides a basis for educational policymaking, curricular reform, and the re-evaluation of women’s position within the Islamic family system.
Keywords

.      قرآن کریم، ترجمه فولادوند.
2.      نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی.
3.      ابن فارس، أبوالحسین احمد؛ معجم مقاییس اللغة؛ بتحقیق عبدالسلام محمد هارون، الطبعة الثانیة، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة الحلب، ۱۳۸۹ ق.
4.      ابن منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرّم؛ لسان العرب، الطبعة الاولى، بیروت: دار احیاء التراث العربى، ۱۴۰۸ ق.
5.      ابن‌عربی، محیی‌الدین؛ الفتوحات المکیّه، بولاق، ۱۲۹۳ ق.
6.      استراوس، انسلم و کربین، جولیت؛ اصول روش تحقیق کیفی: نظریه‌ی مبنایی، رویه‌ها و شیوه‌ها؛ ترجمه بیوک محمدی، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵.
7.      برک، لورا؛ روان‌شناسی رشد؛ ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران: ارسباران، ۱۳۹۳.
8.      بهشتی، سعید، نیکویی، روشنک؛ «کاوش‌هایی در باب فلسفه تربیت دینی از دیدگاه اسلام»، قم: مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم‌انسانی، 1390.
9.      پارسانیا، حمید؛ روش‌های انتقادی حکمت صدرایی، قم: کتاب فردا، ۱۳۸۹.
10.  جمعی از مؤلفان؛ درآمدی بر نظام‌نامه تربیتی المصطفی، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۴۰۰.
11.  جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر تسنیم، ج ۱۱، محقق: سعید بتدعلی، قم: اسراء، ۱۳۸۷.
12.  جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم: اسراء، ۱۳78...
13.  جوهری، اسماعیل بن حماد؛ الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۴۰۴ ق.
14.  دانایی‌فرد، حسن و امامی، سیدمجتبی؛ «استراتژی‌های پژوهش کیفی: تأملی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد»، اندیشه مدیریت، شماره ۲، ۱۳۸۶.
15.  دلشاد تهرانی، سیدرضا؛ ماه مهرپرور، تهران: دریا، ۱۳۹۴.
16.  راغب اصفهانی، ابی‌القاسم حسین بن محمد؛ مفردات الفاظ قرآن، بیروت: دارالشامیه؛ دمشق: دارالقلم، ۱۴۱۶ ق.
17.  رهنمایی، سید احمد؛ «میزگرد تعلیم و تربیت دینی»، فصلنامه معرفت، سال ۸، شماره ۳۲، بهمن و اسفند ۱۳۷۸.
18.  شولتز، دوان پی؛ و شولتز، سیدنی؛ نظریه‌های شخصیت؛ ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران: ویرایش، ۱۳۹۲.
19.  شفیع‌آیادی، عبدالله و ناصری، غلام‌رضا؛ نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۶.
20.  صانع‌پور، مریم؛ عقلانیت در روایتی زنانه (گفتمان قرآنی)، قم: انتشارات ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱.
21.  طبرسی، فضل بن حسن؛ ترجمه مجمع‌البیان؛ ترجمه محمد مفتح، تهران: مؤسسه انتشارات فراهانی، ۱۳۵۰.
22.  طباطبایی، محمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه محمدباقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۸.
23.  عمید، حسن؛ فرهنگ عمید، تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۹.
24.  غفاری‌پور، یونس؛ «الگوی عقلانیت دینی تمدن‌ساز در سیره امیرالمؤمنین (ع)»؛ رساله دکتری، استاد راهنما دکتر محسن الویری، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، ۱۳۹۷.
25.  قائمی، علی؛ نقش مادر در تربیت، تهران: انتشارات سیزدهم، ۱۳۸۶.
26.  قرائتی، محسن؛ تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۸.
27.  کلانتری، مریم؛ «نقش زن در تعالی فرهنگی جامعه از منظر آیات و روایات»، رساله دکتری علوم قرآن و حدیث، استاد راهنما دکتر محسن میرباقری، دانشگاه اصول دین، ۱۳۹۹.
28.  کلینی، أبو جعفر محمد بن یعقوب؛ اصول کافی؛ تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۸۸ ق.
29.  گانونگ، ویلیام اف؛ کلیات فیزیولوژی پزشکی؛ ترجمه فرخ شادان و فرشته معتمدی، تهران: چهره، ۱۳۷۹.
30.  گلمن، دانیل؛ هوش هیجانی: خودآگاهی هیجانی، خویشتن‌داری، همدلی و یاری به دیگران؛ ترجمه نسرین پارسا، تهران: رشد، ۱۳۸۹.
31.  فراهیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین؛ محققان: مهدی مخزومی، إبراهیم سامرائی، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة دارالهجرة، ۱۴۰۹ ق.
32.  مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.
33.  منجم، رؤیا؛ زن - مادر (نگاهی متفاوت به مسئله زن)، تهران: نشر کتاب مس، ۱۳۸۴.
34.  مطهری، مرتضی؛ نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۸۲.
35.  مارشال، ماریا؛ منشور معنادرمانی (راهنمای اصول بنیادین معنادرمانی)، تهران: انتشارات جوانه رشد، ۱۳۹۶.
36.  نرم‌افزار «حدیث ولایت ۳»؛ مجموعه بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، مؤسسه نور، سال‌های ۱۳۵۷۱۴۰۲.
منابع لاتین
1.Zagzebski, Linda Trinkaus. “Morality and Religion.» In The Oxford Handbook of Philosophy of Religion, edited by William J. Wainwright. New York: Oxford University Press, 2005.
2.       ________, “Exemplarist Virtue Theory.» Metaphilosophy. Oxford: Blackwell Publishing Ltd, January 11, Vol. 41, pp. 41–57, (2010).

  • Receive Date 23 August 2025
  • Revise Date 18 November 2025
  • Accept Date 31 May 2026