Educational Doctrines in Quran and Hadith

Educational Doctrines in Quran and Hadith

Studying the Id and Superego of the Quranic Characters of Zulaykha and Joseph (PBUH) Based on Freud's Psychoanalytic Theory

Document Type : Original Article

Authors
1 Associate Professor of Arabic Language and Literature, Semnan University
2 PhD student in Arabic Language and Literature, Semnan University
10.22034/iued.2026.2069524.2842
Abstract
ورود مکاتب روان‌شناختی به حوزه نقد ادبی بستر مناسبی برای تبدیل متون مقدس به منابع غنی مبتنی بر تئوری‌های روان‌شناختی شد که امروزه محل توجه پژوهش‌گران است. در این راستا، پژوهش حاضر با اتکا به نظریه روان‌کاوی زیگموند فروید در خصوص مدل ساختاری ذهن (نهاد، خود و فراخود) که با بسط آنا فروید در حوزه مکانیسم‌های دفاعی غنا یافت و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و واکاوی آیات سوره یوسف به منظور استخراج مکانیسم‌ها و استناد به تفاسیر کلاسیک شیعی و احادیث، تفاوت‌های بنیادین در ساختار روانی شخصیت قرآنی زلیخا و حضرت یوسف (ع) و چگونگی عملکرد مکانیسم‌های دفاعی کارآمد و ناکارآمد در مدیریت تعارضات درونی آن‌ها را تبیین می‌نماید. این پژوهش، علاوه‌بر درک عمیق‌تر شخصیت‌های قرآنی، نمونه‌ای از کاربردپذیری نظریات روان‌کاوی در متون دینی را نشان می‌دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سلطه نهاد بر شخصیت زلیخا، باعث بروز رفتارهایی ناشی از ناتوانی خود می‌شود که در قالب مکانیسم‌های دفاعی ناکارآمدی چون برون‌ریزی، فرافکنی، عقلانی‌سازی و واکنش‌وارونه نمود یافته است. در مقابل، حضرت یوسف (ع) با پشتوانه فراخودی قدرتمند و مبتنی بر تعالیم الهی، دارای خودی مقاوم است که تکانه‌های غریزی را از طریق مکانیسم‌های دفاعی کارآمدی چون سرکوب و والایش، به اهداف متعالی هدایت می‌کند.
Keywords

 
۱. قرآن کریم
۲. افضلى، زهرا. (۲۰۲۴). «بازشناخت شخصیت قهرمان داستان قرآنی حضرت یوسف (ع) براساس فضائل و قابلیت‌های منش در روان‌شناسی                  مثبت‌نگر»، مجله دو فصلنامه مطالعات ادب اسلامی، سال ۳، شماره ۱، صص ۵۷_ ۷۵.
۳. افضلی، زهرا. (۲۰۲۵). «بررسی و تحلیل مهارت‌های هوش هیجانی شخصیت اصلی داستان حضرت یوسف (ع) در قرآن کریم بر مبنای          دیدگاه روان‌شناسان»، مجله دو فصلنامه مطالعات ادب اسلامی.
۴. اوتمر، اوکهارت؛ اوتمر، زگلینده. (۲۰۰۴). اصول مصاحبه بالینی بر مبنای DSM. IV [دی. اس. ام. ۴]، ترجمه حسین آرومندی و محسن        بهشتی، تهران: انتشارات نسل فردا.
۵. الحر العاملی، محمد بن الحسن. (۱۹۹۱). تفصیل وسائل الشیعة الى تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق محمد رضا الحسینی الجلالی،                     المجلد ١١، قم: منشورات مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
۶. رنیسون، نیک. (۲۰۲۰). زیگموند فروید، مجموعه چهره‌های تأثیرگذار، ترجمه وحید تقی‌پور، تهران: انتشارات پارسیک.
۷. السید عبد الرحمن، محمد. (١٩٩٨). نظریات الشخصیة، القاهرة: دار القباء للطباعة والنشر والتوزیع.
۸. الطبرسی، ابو علی الفضل بن الحسن. (١٩٩١). مجمع البیان فی تفسیر قرآن، مصحح هاشم رسولى و فضل الله یزدی طباطبایی، الجزء          الخامس، بیروت: منشورات دار المعرفة.
۹. الطوسی، محمد بن حسن. (٢٠٠٩). التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح احمد حبیب قصیر العاملی، المجلد السادس، بیروت:                     منشورات دار إحیاء التراث العربی.
۱۰. علی پور دهاقانی، فاطمه و همکاران. (۲۰۱۶). «تحلیل روانشناسی داستان حضرت یوسف "علی نبینا واله وعلیه السلام" در قرآن کریم»،       مجله مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی، سال ۲، شماره ۳، صص ۱۹۲_ ۲۰۸.
۱۱. علیمرادی، زهرا و همکاران. (۲۰۲۰). «راهکارهای تربیتی سوره یوسف (ع) براساس مفهوم روان‌شناختی "سازوکار دفاع روانی"»، مجله آموزه‌های   تربیتی در قرآن و حدیث، سال ۶، شماره ۱، صص ۱۸۱_ ۲۰۴.
۱۲. عینی، آنگون نسبا. (۲۰۲۵). «ابعاد عاطفی در قرآن کریم، نوشته الشعراوی: مطالعه روان‌کاوانه سوره یوسف، آیه ۲۳»، پایان‌نامه کارشناسی،                    دانشگاه دارالسلام گونتور، اندونزی.
۱۳. فرزاد، عبدالحسین. (۲۰۰۹). درباره نقد ادبی، چاپ پنجم، تهران: انتشارات قطره.
۱۴. فروید، آنا. (۲۰۱۸). خود و مکانیسم‌های دفاع روانی، ترجمه فرزام حبیب اصفهانی، تهران: انتشارات شبگون.
۱۵. فروید، سیجمند. (۱۹۸۲). الأنا والهو، بإشراف الدکتور محمد عثمان نجاتی، الطبعة الرابعة، بیروت: منشورات دارالشروق.
۱۶. فروید، سیجمند. (١٩٨٩). الکف والعرض والقلق، ترجمة محمد عثمان نجاتی، الطبعة الرابعة، بیروت: منشورات دار الشروق.
۱۷. فروید، زیگموند. (۲۰۱۳). مکانیسم‌های دفاع روانی، ترجمه حبیب گوهری‌راد و محمد جوادی، تهران: انتشارات رادمهر.
۱۸. فروید، زیگموند. (۲۰۱۵). من و نهاد، ترجمه امین پاشا صمدیان، چاپ اول، تهران: انتشارات پندارتابان.
۱۹. فیست، جس؛ فیست، گریگوری جی. (۲۰۰۵). نظریه‌های شخصیت، ترجمه یحیی سیّد محمدی، تهران: انتشارات روان.
۲۰. فیست، گریگوری جی؛ رابرتس، تامی-آن؛ فیست، جس. (۲۰۲۲). نظریه‌های شخصیت، ترجمه یحیی سید محمدی، چاپ بیست و                  سوم، تهران: انتشارات روان.
۲۱. قرطبی، شمس الدین. (١٩٣٥). الجامع لأحکام القرآن، تحقیق أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، المجلد ٩، القاهرة: منشورات دار الکتب        المصریة.
۲۲. کارور، چارلز اس؛ شی‌یر، مایکل اف. (۲۰۰۸). نظریه‌های شخصیت، ترجمه احمد رضوانی، چاپ دوم، مشهد: آستان قدر رضوی،                     شرکت به نشر.
۲۳. المجلسی، محمد باقر. (١٩٨٢). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، المجلد ١٢، بیروت: منشوراک داراحیاء التراث العربی.
۲۴. المجلسی، محمد باقر. (١٩٨٣). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، المجلد ٦٧، بیروت: منشورات دار الإحیاء التراث                     العربی.
۲۵. مکارم شیرازی، ناصر. (۲۰۰۸). تفسیر نمونه، جلد نهم، تهران: انتشارات امیرالمؤمنین.
۲۶. هال، کالوین اس. (٢٠١٢). مقدمات روا‌نشناسی فروید، ترجمه شهریار شهیدی، تهران: انتشارات آینده درخشان.
۲۷. هریدی، عادل محمد. (٢٠١١). نظریات الشخصیة، الطبعة الثانیة، القاهرة: إیتراک للطباعة والنشر والتوزیع.
 

  • Receive Date 22 August 2025
  • Revise Date 26 November 2025
  • Accept Date 31 May 2026