آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

اصول آینده نگری در تربیت دینی از منظر آیات و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889 -14665 تهران، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام.
10.22034/iued.2025.2064714.2813
چکیده
پ
پژوهش حاضر با هدف تبیین اصول آینده‌نگری در تربیت دینی، به تحلیل مبانی قرآنی و روایی این مفهوم پرداخته و می‌کوشد الگویی نظام‌مند برای تربیت آینده‌نگر در چارچوب تعالیم اسلامی ارائه دهد. این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد کیفی و اسنادی (کتابخانه‌ای) انجام شده است. بدین منظور، مفاهیم کلیدی چون «اصل»، «آینده‌نگری» و «تربیت دینی» مورد تحلیل مفهومی قرار گرفته و آیات و روایات مرتبط با استفاده از تحلیل محتوای کیفی استخراج و در قالب اصول بنیادین آینده‌نگری طبقه‌بندی گردیده‌اند.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اصول آینده‌نگری در تربیت دینی شامل هشت محور اساسی است: تفکر بلندمدت و چشم‌اندازسازی به‌عنوان جهت‌دهنده‌ی تربیت، تصمیم‌گیری قاطعانه و مسئولانه به‌مثابه عامل تحقق اهداف، مشورت و تدبیر به‌عنوان عنصر اصلاح‌گر، انعطاف‌پذیری تربیتی برای حفظ پویایی در برابر تحولات زمان، برنامه‌ریزی آگاهانه جهت سامان‌دهی اقدامات تربیتی، اولویت‌بندی ارزشی برای تمرکز بر نیازهای اصلی رشد، مسئولیت‌پذیری اخلاقی و اجتماعی به‌منزله‌ی بُعد تعهدآفرین تربیت، و در نهایت توکّل و اعتماد به خداوند به‌عنوان پشتوانه‌ی معنوی و آرامش‌بخش فرایند تربیت.
تعامل میان این اصول، چارچوبی جامع از تربیت دینی آینده‌نگر را شکل می‌دهد که به والدین و مربیان امکان می‌دهد در پرورش نسلی مؤمن، خلاق، متعهد و سازگار با تحولات آینده موفق باشند.
در پایان، پیشنهاد می‌شود برای تحقق این الگو، مهارت‌های آینده‌پژوهی و تصمیم‌گیری مسئولانه در نظام آموزش دینی گنجانده شود، کارگاه‌های آموزشی برای والدین و مربیان بر اساس آموزه‌های قرآنی برگزار گردد، و الگوی بومی تربیت آینده‌نگر اسلامی در برنامه‌ریزی درسی و تربیتی کشور نهادینه شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Principles of Foresight in Religious Education from the Perspective of Qur’anic Verses and Hadiths

نویسندگان English

FARAHNAZ VAHIDNIA 1
Seyyed Mohammad Reza Hosseini Nia 2
1 Department of Islamic Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran
2 Associate Professor of the Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Knowledge, Ilam University.
چکیده English

Abstract
 
The present study aims to elucidate the principles of future-oriented thinking in religious education by examining the Qur’anic and Hadith-based foundations of this concept, with the ultimate goal of proposing a systematic model for future-oriented education within the framework of Islamic teachings. Employing a descriptive-analytical methodology and a documentary library research approach, the study conducts a conceptual analysis of key notions such as “principle,” “future-oriented thinking,” and “religious education.” Relevant Qur’anic verses and Hadith traditions were extracted through qualitative content analysis and subsequently categorized into fundamental principles of future-oriented education. The findings indicate that the principles of future-oriented thinking in religious education consist of eight core components: 1) long-term thinking and vision-building as the guiding force of education; 2) decisive and responsible decision-making as a driver for realizing educational goals; 3) consultation and deliberation as corrective and developmental elements; 4) pedagogical flexibility that preserves dynamism in the face of societal and temporal changes; 5) conscious planning for organizing educational actions; 6) value-based prioritization to emphasize the essential needs of human development; 7) ethical and social responsibility as a commitment-generating dimension of education; and 8) trust in God (Tawakkul) as the spiritual foundation that provides assurance and tranquility throughout the educational process. The interaction of these principles forms a comprehensive framework for future-oriented religious education, enabling parents and educators to effectively cultivate a generation that is faithful, creative, responsible, and capable of adapting to future transformations. The study concludes by recommending the integration of futures studies and responsible decision-making skills into religious education curricula, the implementation of Qur’an-based training workshops for parents and educators, and the institutionalization of an indigenous Islamic model of future-oriented

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Principles of Foresight
Foresight
Education
Religious Education
Consequence-Oriented Thinking
* قرآن کریم، ترجمه‌ی ناصر مکارم شیرازی.
* نهج­ البلاغة، ترجمه­ی محمّد دشتی.
* الصحیفة السجادیة، ترجمه­ی حسین استاد ولی.
1.      ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة­الله‏، شرح نهج البلاغة، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏، چاپ اول، 1404ق.
2.      ابن شعبه حرّانى، حسن بن على‏، تُحَفُ العقول عَن آل رسولD، قم: جامعه مدرسین‏، چاپ دوم، 1404ق.
3.      احمدی‌شیرازی، مریم، رفتار قاطعانه: مفهوم قاطعیت در رفتار با فرزند چیست، تهران: موسسه مادران امروز (مام)، چاپ اول، 1388ش.
4.      آقاپور، علی؛ پهلوان، فاطمه، «­آینده­نگری؛ مبانی، ضرورت­ها و روش­شناسی­ها»، فصلنامه راهبرد توسعه، بهار 1386، شماره 9، صفحه154- 176.
5.      آقایی­دوست، شفیعه، انعطاف‌پذیری و مهارت‌های فراشناختی، تهران: کتاب سبز، چاپ اول، 1401ش.
6.      بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران: انتشارات کیهان، چاپ اول، 1367ش.
7.       پاینده، ابو القاسم‏. نهج الفصاحة( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول9 تهران‏: دنیاى دانش‏، چاپ چهارم، 1382ش.
8.      پسندیده، عباس، اخلاق پژوهی حدیث، تهران: انتشارات سمت، 1388ش.
9.      تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمّد، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم‏، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1366ش.
10.  خاکبازان، نوید؛ رفیعی هنر، حمید. تبیین سازه «حزم »(آیندهنگری) بر اساس اندیشه اسلامی، معرفت، سال 26 ، شماره 241 ویژه روانشناسی، 1396.
11.    دلشاد تهرانی، مصطفی. سیری در تربیّت اسلامی. تهران: انتشارات دریا. چاپ دهم، 1387ش.
12.  دیوید، سوزان، انعطاف‌پذیری هیجانی: رهایی از قیدوبندها و قدرت پذیرش تغییر، مترجم: سوما فتحی، تهران: انتشارات میلکان، چاپ اول، 1402ش.
13.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، چاپ اول، دمشق-بیروت، دارا لعلم دار الشامیه، 1412.
14.  راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات الفاظ القرآن، تهران: مرتضوی‏، چاپ دوم، 1374ش.
15.  رستمی­مفرد، سجاد، سازگاری اجتماعی نوجوانان، تهران: آرمان دانش، چاپ اول، 1404ش.
16.    رضایی، محسن، چشم انداز ایران فردا، تهران، انتشارات اندیکا، 1374.
17.  زبیدی، مرتضی. تاج العروس بیروت: دار احیاء التّراث العربی، 1414ق.
18.  زرین­نگار، محمّدجعفر، مدیریت منابع انسانی، تهران: دیباگران تهران، چاپ دوم، 1398ش.
19.  سیبرِت‌، آل، مزایای تاب‌آوری (تغییرات برجسته، شکوفایی تحت فشار، بازگشت به حالت نرمال و عبور از موانع و مشکلات)، مترجمان: علیرضا صارمی، سیدباقر میرسلمانی، تهران: روزگار، 1394ش.
20.  شجاعی، محمدصادق، درآمدی بر روان شناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی، قم: دارالحدیث، 1388
21.  طالقانی، سیّد محمود، پرتوى از قرآن، تهران: شرکت سهامى انتشار، چاپ چهارم، 1362ش.
22.  طباطبایى، سید محمد حسین‏، المیزان فى تفسیر القرآن، ‏قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ پنجم‏، 1417 ق.
23.  طباطبایی، سیّد محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه‌‌ی محمّدباقر موسوی همدانی، قم: جامعه‌‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم، چاپ پنجم، 1374ش.
24.  طبرسى، حسن بن فضل‏، مکارم الأخلاق‏، قم: الشریف الرضی، چاپ چهارم، 1370ش.
25.  طوسی، محمّد بن حسن، ألأمالی، قم: دار الثقافة، چاپ اول، 1414ق.
26.  عباس­نژاد، محسن، قرآن- مدیریت و علوم سیاسی، چاپ اول، مشهد: پژوهش­های قرآنی حوزه و دانشگاه، 1384ش.
27.  فراهیدی، خلیل بن احمد. العین چاپ دوم. قم: هجرت،  1410 ق.
28.  فیض کاشانی، محمّدمحسن بن شاه­مرتضی، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنینA، چاپ اول، 1406ق.
29.    فیومی، أحمد بن محمّد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، 1422ق.
30.  قرشى بنایى، على­اکبر، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ ششم، 1412ق.
31.  کانتر، لی؛ کانتر، مارتین، تربیّت قاطعانه: رویکردی گام به گام برای حل مشکلات رفتاری روزمره بچه‌ها، مترجمان: الهام آرام‌نیا، شمس‌الدین حسینی، تهران: پیکان، چاپ اول، 1391ش.
32.  کلیک، فیلیس؛ کارکاس، کیمبرلی؛ رابرتسون، کتی، مدیریت و برنامه‌ریزی برای دوران اولیه کودکی، ترجمه: منصوره کریم‌زاده [و همکاران]، تهران: دانژه، 1397ش.
33.  گنجعلی، اسداله؛ سپهری، مهدی؛ رحیمی، احسان، انسان­شناسی در دانش مدیریت منابع انسانی، رویکرد انتقادی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادقA، 1396ش.
34.  گودرزی، غلامرضا، تصمیم گیری راهبردی موعودگرا، چاپ اول، تهران، دانشگاه امام صادقA، 1389.
35. گودرزی، غلامرضا، طراحی مدل مفهومی آینده نگری مدیریت بحران با رویکرد فرهنگی، کمال مدیریت، شماره4-5. 1382ش.
36.  لیثى واسطى، على بن محمّد، عُیون الحکم و المواعظ، قم: دار الحدیث‏، چاپ اول، 1376ش.
37.   مازندرانى، محمّدصالح بن احمد، شرح الکافی، تهران: المکتبة الإسلامیة، چاپ اول، 1382ق.
38.   مجلسی، محمّدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهارD، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ دوم، 1403ق.
39.   مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.
40.    محدثی، جواد، تدّبر و آینده نگری، نشریه معارف اسلامی، سال 29، شماره 81، 1389ش.
41.   مدرسی، محمّدتقی، مِن هُدی القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش­هاى اسلامى آستان قدس رضوى، چاپ اول، 1377ش.
42.  مرکر، جاستین؛ بارکر، برنارد؛ برد، ریچارد، مدیریت منابع انسانی در تعلیم و تربیّت: زمینه‌ها، الگوها و اثرات، مترجم: علی عسگری، چاپ اول،  تهران : آوای نور، 1395ش.
43.  مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1368ش.
44.  مطهری، مرتضی. تعلیم و تربیّت در اسلام، تهران: صدرا، چاپ شصت و پنجم. 1389ش.
45.  موسوی، سیّدتقی؛ اعرافی، علیرضا، فقه تربیّتی: مبانی و پیش‌فرض‌ها، قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، چاپ سوم، 1394ش.
46.  نورى، حسین بن محمّدتقى‏، مُستدرک الوسائل و مُستنبط المسائل‏، قم: مؤسسة آل البیتD‏، چاپ اول، 1408ق.
47.  هدفیلد، سو؛ هَسون، گیل، قاطعیت: چگونه در هر موقعیتی قاطع باشیم، ترجمه اشرف براهنی، تهران: نشر روان، چاپ اول، 1397ش.
48.  وَرّام بن ابی فارس، مسعود بن عیسى‏، تَنبیةُ الخواطِر و نَزهةُ النَواظِر (مجموعة وَرّام)، قم: مکتبة فقیه‏، چاپ اول، 1410ق.
49.    Inayatullah, S. (2008). Six pillars: futures thinking for transforming. Foresight, 10 (1), 4-21. https://doi.org/10.1108/14636680810855991
50.     
51.    OpenAI. (2023). ChatGPT [Version 4]. https://chat.openai.com
توضیح تکمیلی: در تدوین مقاله، از ChatGPT به عنوان ابزار کمکی به منظور بهبود ساختار منطقی، زبانی و روایی متن استفاده شده است. با این حال، کلیه محتوای نهایی این سند پس از بازبینی و اصلاحات لازم، مورد تأیید قرار گرفته است.
 

  • تاریخ دریافت 14 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 11 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1404