آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

تحلیل آموزه «رشد» به مثابه هدف تربیت قرآنی، با تأکید بر غرض سوره جن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/iued.2025.2058586.2774
چکیده
رشد به‌عنوان یکی از مفاهیم اساسی در تربیت قرآنی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در سوره جن، واژه «رشد» چهار بار تکرار شده و این تکرار نشان‌دهنده نقش محوری این مفهوم در آموزه‌های قرآنی است. هدف این پژوهش، شناسایی شاخصه‌ها و شرایط دستیابی به رشد در سایه تحلیل ساختاری سوره جن است. این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، پیوندهای معنایی میان مفاهیم مرتبط با «رشد» را شناسایی کرده و تأثیر آن‌ها بر تربیت انسانی از نگاه قرآن را دنبال نموده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که شاخصه های مهمی همچون: دریافت معرفت وعلم لدنی، توحید ربوبی، توحید عبودی و توحید ولایی از شاخصه‌های اصلی رشد در سوره جن محسوب می‌شوند. همچنین، به عنوان مهم‌ترین شرایط دستیابی به رشد، می‌توان از موارد مثل: داشتن گوش شنوا برای پذیرش حقیقت، ایمان به خدا و تسلیم در برابر حق، باور به وعده های الهی و استقامت در مسیر عبودیت ،توجه به نشانه های الهی و دوری از تقلید کورکورانه نام برد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the doctrine of "Rushd" as the goal of Quranic education, with emphasis on the purpose of Surah Al-Jinn

نویسندگان English

seyyed mohammdreza Faghihimany 1
Kavous Roohi Brandagh 2
Maryam Bagherinejad Salehi 3
1 Assistant Professor at the Department of Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University
2 Associate Professor of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Master's student in Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Roushd” is a pivotal concept in Qur’anic pedagogy, representing a fundamental dimension of human development from a spiritual perspective. In Surah al-Jinn, the term “Rushd” appears four times, underscoring its central role within the Qur’anic worldview. This study aims to identify the key indicators and conditions for attaining growth through a structural analysis of Surah al-Jinn. Using a descriptive – analytical method, the research traces the semantic relationships among concepts associated with “Rushd” and explores their implications for human formation in the light of the Qur’an. The findings indicate that receiving divine and intuitive knowledge, affirming the oneness of Lordship, servitude, and guardianship constitute the principal indicators of roushd in this Surah. Moreover, the study identifies several essential conditions for achieving roushd, including receptiveness to truth, faith in God and submission to divine reality, trust in God’s promises, perseverance in the path of servitude, attentiveness to divine signs, and avoidance of blind imitation. Together, these elements outline a holistic Qur’anic framework for spiritual and moral growth grounded in knowledge, faith, and conscious obedience.
 

کلیدواژه‌ها English

"Growth"
"the goal of Quranic education"
"the purpose of the Surah"
"Surah Al - Jinn"
قرآن کریم
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (بی تا)، التحریر و التنویر، بی جا
ابن فارس، احمد. (1399ق)، معجم مقاییس‌اللغة، بی جا: دارالفکر
ابن منظور، محمد بن مکرم.(1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر
اعرافی، علیرضا؛ بهشتی، محمد؛ فقیهی، علی‌نقی؛ ابوجعفری مهدی. (1387)، اهداف تربیت از دیدگاه اسلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ دهم.
اکبری, صاحبعلی . (1388). تأملی در معنای«رشد»در قصص قرآن کریم. علوم قرآن و حدیث, 41(2), -. doi: 10.22067/naqhs.v41i2.3960
باقری، خسرو. (1390)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران، مدرسه.
بحرانی، هاشم بن سلیمان.(1415ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة. مرکز الطباعة و النشر
جرجانى، على بن محمد .( 1405 ق)،التعریفات،به کوشش ابراهیم الابیارى، بیروت: دار الکتاب العربى
جوادی آملی، عبدالله . (1383)، توحید در قرآن، قم: مرکزنشراسراء
جوادی آملی، عبدالله . (1389)، تسنیم، جلد10،  قم: مرکزنشراسراء
جوادی آملی، عبدالله . (1401)، تسنیم، جلد 52، قم: مرکزنشراسراء
جوادی آملی، عبدالله . (1403)، تسنیم، جلد 74، قم: مرکزنشراسراء
جوهری، ابونصر.(1407ق)، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، محقق: عطار، احمد عبدالغفور، بیروت: دار العلم للملایین
حاجی بابایی، حمیدرضا. (۱۳۸۸). بررسی مفهوم رشد از دیدگاه قرآن کریم. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، (۴)، ۲۳-۴۵. http://noo.rs/xqHJw
حاجی صادقی, عبدالله. (1388). ولایت تجلی توحید ربوبی‏. پژوهش‌های فلسفی -کلامی, 11(1), 219-233. doi: 10.22091/pfk.2009.192
حسنی، یونس و فقیهی، سید احمد. (1396). هدف غایی تربیت اخلاقی در قرآن از منظر تفسیر المیزان. فصلنامه علمی تخصصی پژوهش‌های قرآنی، 236، 1326. https://ensani.ir/fa/article
حسینی رامندی, سیدعلی اکبر. (1400). تحلیل روان‌شناختی رشد قرآنی و نشانههای آن. مطالعات اسلام و روانشناسی, 15(29), 61-83. doi: 10.30471/psy.2022.8365.1967
حسینی زاده, سید علی. (1399). غایت تربیت از دیدگاه اسلامی. فصلنامه علمی تربیت اسلامی, 15(31), 67-87. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_1500.html
حویزی، عبدعلی بن جمعه.(1415ق)، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن‏، دمشق بیروت: دارالعلم الدار الشامیة
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1394)،  قرآن و تربیت (تفسیر موضوعی میان‌رشته‌ای قرآن و علوم): کلیات، منابع، اهداف، اصول، عوامل، موانع و آسیب‌های تربیت (جلد 1)، تلاوت (وابسته به مؤسسه فرهنگی دارالقرآن الکریم)، چاپ اول.
شاکر، محمدکاظم. (1378)،مبانی رشد و لوازم آن در قرآن کریم، صحیفه مبین،2(2) ,  79-62. https://ensani.ir/fa/article
ضرابی، عبدالرضا. (1394). اهداف تربیت دینی از منظر قرآن کریم. فصلنامه معرفت، 208، 53-66. https://ensani.ir/fa/article
طباطبایى، سید محمدحسین. (1417ق)‏، المیزان فى تفسیر القرآن‏، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم‏
طبرسى، فضل بن حسن. (1372)‏، مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن‏، تهران: انتشارات ناصرخسرو
طریحی، شیخ فخرالدین.(بی تا)، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد الحسینی، مکتبه المرتضویه لاحیاء الاثار الجعفریه
طوسى، محمد بن حسن ‏. (بی تا)، التبیان فى تفسیر القرآن‏، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏
غزالی، ابوحامد محمدبن محمد. (بی تا)، المقصد الاسنی شرح اسماء الله الحسنی، القاهره: مطبعه حجازی
فراهیدی، ابی عبدالرحمان خلیل ابن احمد. (بی تا)، کتاب العین ، بی جا
فیومی، احمدبن محمد.(1405ق)، المصباح المنیر، قم: موسسه دارالهجره
قرائتی، محسن.(1388ش)، تقسیرنور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن
دلبری, سیدمحمد, مصلایی پور, عباس و ملکی, حسن. (1393). الگوی اهداف تربیت دینی مبتنی بر آموزه های قرآن کریم. نوآوری‌های آموزشی, 13(2), 7-30. https://noavaryedu.oerp.ir/article_79031.html
مصطفوى، حسن‏. (1360ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب‏
معینی نجف آبادی، مریم. (1394)،معناشناسی رشد در قرآن، استاد راهنما: فاطمه سادات تهامی، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
مکارم شیرازی، ناصر.(1374ش)، تفسیرنمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة
نساج, مریم . (1401). سورۀ جن: زیبایی‌شناسی ساختاری، آوایی و واژگانی. پژوهش نامه نقد آراء تفسیری, 3(1), 229-247.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.52942783.1401.3.1.10.3
وجدانی, فاطمه,  ایمانی, محسن. (1391). تحلیل مفهوم "رشد" با تکیه بر آیات قرآن کریم. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی, 20(16)   JR_IEJ-20-16_001؛ https://civilica.com/doc/1417113/
هاشمی, سید حسین . (1388). چیستی و اهداف تربیت. پژوهش های قرآنی, 15(59-60), 30-71. https://jqr.isca.ac.ir/article_3706.html

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 17 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1404