آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث

چارچوب مفهومی عزت نفس در قرآن کریم: تبیین استنباطی با محوریت مهارت‌های ارتباطی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری قرآن و علوم گرایش روانشناسی، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.
2 عضو هیات علمی گروه قرآن و علوم، نمایندگی خراسان، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران
3 عضو هیات علمی گروه علوم تربیتی و روانشناسی، جامعه المصطفی العالمیه، نمایندگی خراسان، ایران
10.22034/iued.2025.2055519.2755
چکیده
عزت نفس به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در روانشناسی و علوم تربیتی، نقش محوری در رشد و تعالی انسان ایفا می‌کند. علی‌رغم مطالعات متعدد روانشناختی در این حوزه، فقدان چارچوبی مفهومی و جامع مبتنی بر آموزه‌های اسلامی که بتواند مبانی قرآنی را با روش‌های عملی شکل‌گیری عزت نفس تلفیق کند، احساس می‌شود. هدف پژوهش حاضر تدوین چارچوب مفهومی برای شکل‌گیری عزت نفس بر اساس آموزه‌های قرآنی و با محوریت مهارت‌های ارتباطی است. این پژوهش با روش تحلیلی-استنباطی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. ابتدا با تحلیل محتوای آیات مرتبط با مفاهیم عزت نفس، کرامت انسانی و مهارت‌های ارتباطی، و با بهره‌گیری از تفاسیر معتبر شیعی، مبانی قرآنی استخراج و سپس با استفاده از روش استنتاج منطقی، اصول و روش‌های عملی از این مبانی استنباط گردید. نتایج پژوهش نشان داد که عزت نفس در قرآن بر سه مبنای اساسی کرامت ذاتی انسان، اختیار و مسئولیت‌پذیری، و مقام خلیفة‌اللهی استوار است. از این مبانی، سه اصل راهبردی کرامت‌محوری در ارتباطات انسانی، صداقت و شفافیت در تعاملات، و مسئولیت‌پذیری در روابط بین‌فردی استنتاج شد. همچنین سه راهبرد عملیاتی شامل خودپنداره مثبت و واقع‌بینانه، مهارت‌های ارتباطی قاطعانه، و خودکارآمدی اجتماعی تبیین گردید. چارچوب مفهومی ارائه شده با تلفیق آموزه‌های قرآنی و یافته‌های روانشناختی، مبنایی جامع برای طراحی مداخلات آموزشی و درمانی در حوزه عزت نفس با رویکرد اسلامی فراهم می‌آورد که با نظریه‌های معتبر روانشناختی نیز همخوانی دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Conceptual Framework of Self-Esteem in the Holy Quran: An Interpretive Explanation with a Focus on Communication Skills

نویسندگان English

masoud shahidi 1
mohammad gorbanzade 2
abbas javanshir faz 3
1 PhD in Quran and Sciences, Psychology Track, Al-Mustafa International University, Mashhad, Iran.
2 Faculty Member, Department of Quran and Sciences, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Mashhad, Iran.
3 Faculty Member, Department of Educational Sciences and Psychology, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Iran
چکیده English

Self-esteem, as a foundational construct in psychology and educational sciences, plays a pivotal role in human growth and excellence. Despite numerous psychological studies in this domain, a notable gap remains regarding a comprehensive conceptual framework that integrates Quranic principles with practical methods for the formation of self-esteem. The aim of the present research is to formulate such a framework based on Quranic teachings, with a specific focus on communication skills. This research was conducted using an analytical-inferential methodology, utilizing documentary library research. Initially, Quranic foundations were extracted through a content analysis of verses pertaining to self-esteem, human dignity, and communication skills, supported by authoritative Shi’a exegeses (Tafsīr). Subsequently, using logical deduction, practical principles and methods were inferred from these foundations. The findings revealed that self-esteem in the Qur’an is predicated on three fundamental bases: inherent human dignity, free will and accountability, and the station of Khalīfat-Allāh (God’s vicegerency). From these bases, three strategic principles were deduced: dignity-centeredness in human communication, honesty and transparency in interactions, and responsibility in interpersonal relations. Furthermore, three operational strategies were elucidated: a positive and realistic self-concept, assertive communication skills, and social self-efficacy. The proposed conceptual framework, by synthesizing Quranic teachings and psychological findings, provides a comprehensive basis for designing educational and therapeutic interventions in the field of self-esteem with an Islamic approach, aligning these spiritual insights with established psychological theories.
 

کلیدواژه‌ها English

Self-esteem
Quranic Teachings
Communication Skills
Human Dignity
Self-concept
 
1.       قرآن کریم (۱۳۸۸)، ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و جمعی از اساتید جامعة المصطفی قم: چاپ دوم.
2.       ابن بابویه، محمد بن علی (1378). عیون اخبار الرضا7. تهران: نشر جهان.
3.       ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1363). تحف العقول عن آل الرسول:. قم: جامعه مدرسین.
4.       احمدزاده، سید مصطفی (1385). اصول حاکم بر ارتباطات کلامی میان فردی از دیدگاه قرآن کریم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
5.       آذربایجانی، مسعود و همکاران (1397). روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت.
6.       افشانی، عبدالمالک، (1399)، «بررسی تطبیقی مفهوم عزت نفس از دیدگاه روان شناسی و اسلام»، ششمین کنفرانس بین المللی روانشناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی، 14.
7.       برک، لورا (1393). روانشناسی رشد (ترجمه یحیی سیدمحمدی). تهران: ارسباران.
8.       بیات، محمدرضا و یعقوبی، حسن (1393)، «رابطه عزت نفس با سلامت روان»، مجله روانشناسی و دین، 7(2)، 42-27.
9.       پورتقی، وحیدرضا، شیخ الاسلامی، راضیه و خرمایی، فرهاد (1400). «ساخت و اعتباریابی مقیاس عزت نفس دینی». روانشناسی و دین، 14(3)، 55.
10.    پروچاسکا، جیمز. اُ، نورکراسی، جان. سی (1389)، نظریه‌های روان‌درمانی(نظام‌های روان‌درمانی)(تحلیل فرانظری)، یحیی سیدمحمدی، چاپ دوم، تهران، انتشارات روان.
11.    پیوسته‌گر، مهرانگیز، یزدی، سیده‌منصوره و مختاری، لیلا (1390). «رابطه خودشیفتگی و عزت نفس با پرخاشگری و مقایسه تحولی آن در دختران نوجوان». مطالعات روانشناختی، 7(1)، 157-137.
12.    توکلی، یاسین (1398). «طراحی و تبیین الگوی مفهومی مبانی کرامت انسانی از منظر آموزه‌های دینی با تأکید بر فرهنگ رضوی». فصلنامه علمی - پژوهشی فرهنگ رضوی، 7(1)، 9-40.
13.    جعفری، محمدتقی (1386). آفرینش و انسان. تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
14.    جوادی آملی، عبدالله (1389). تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
15.    جوادی آملی، عبدالله (1389). کرامت در قرآن. قم: اسراء.
16.    جوادی آملی، عبدالله(1389). تفسیر تسنیم، جلد4. قم: اسراء.
17.    جوادی آملی، عبدالله(1390). ادب قضا در اسلام. قم: اسراء.
18.    خالدیان، محمد (1392). «بررسی رابطه عزت نفس و موفقیت تحصیلی»، مطالعات روانشناختی، 9(3)، 78-63.
19.    خدایاری فرد، محمد (1392). «بررسی تطبیقی مفهوم خودپنداره و عزت نفس در روانشناسی و اسلام». پایان‌نامه کارشناسی ارشد روانشناسی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران.
20.    خلعتبری، حسام الدین (1396). اصول اخلاقی ارتباطات کلامی در قرآن. قم: دارالحدیث.
21.    خورشیدوند، زهرا (1401). « ارائه مدل عزت نفس بر ارتقاء شغلی کارکنان ادارات استان قم». پنجمین کنفرانس بین المللی مدیریت، گردشگری و تکنولوژی، 645-654.
22.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم.
23.    رحمتی، امین، هوشیاری، جعفر، و صفورایی پاریزی، محمدمهدی. (1398). میانجیگری عزت نفس در رابطه جهت گیری مذهبی و رضایت از زندگی. پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، 7(14 )، 119-138.
24.    رجبی، محمود (1397). انسان‌شناسی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
 
25.    رساک‌نژاد، صادق (1390). «بررسی تطبیقی عزت نفس در اسلام و روانشناسی». مجله معرفت، 20(7)، 95-78.
26.    زارع جمال آبادی محمود، افشانی سید علیرضا. «الگوی ساختاری ارتباط بین سلامت معنوی و عزت نفس در دانشجویان دانشگاه فرهنگیان یزد و نقش میانجی سلامت عمومی»، تحقیقات سلامت. ۱۴۰۱; ۱۱ (۴) :۳۰۷-۳۱۷
27.    سالاری‌فر، محمدرضا و همکاران، 1393، روانشناسی اجتماعی، چ پنجم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
28.    صفاری، محسن و همکاران، 1393، «شادکامی، خودکارآمدی، پیشرفت تحصیلی در دانشجویان»، توسعه آموزش در علوم پزشکی، ش13.
29.    طباطبایی، سید محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. (ترجمه موسوی همدانی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
30.    فرهوش، محمد و همکاران (1396). «جایگاه و مؤلفه‌های عزت نفس در قرآن و روایات». پژوهش‌های قرآنی، 23(2)، 124-103.
31.    فرهوش، محمد و همکاران (1398)، «ویژگی‌های روانسنجی پرسش‌نامه عزت نفس معنوی با رویکرد اسلامی»، پژوهش در دین و سلامت، 5 (1)، 46-29.
32.    کلینی، محمد بن یعقوب (1407). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
33.    لواسانی،سیدمحمدرضا و آذربایجانی، مسعود (1391)، «الگوی اعتماد به نفس در اخلاق اسلامی»، مطالعات اسلام و و روان‌شناسی، س6، ش10، ص119-137.
34.    مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار( ع)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
35.    مصباح یزدی، محمدتقی (1384). انسان‌شناسی در قرآن. قم: موسسه امام خمینی.
36.    مطهری، مرتضی (1377). مجموعه آثار (جلد 22). تهران: صدرا.
37.    معتمدی، عبدالله (1391). «رابطه عزت نفس و سازگاری اجتماعی». مجله روانشناسی تربیتی، 8(4)، 56-41.
38.    مهدی‌زاده، سجاد (1394). «الگوی ارتباطات انسانی مطلوب در فرهنگ اسلامی». مجله پژوهش‌های ارتباطی، 22(3)، 84-67.
39.    نهج البلاغه (1414). تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت.
40.    هاشمی علی‌آبادی، سید احمد و قنبری، محمد (1399). « نقش پرورش عزت‌نفس در کودکان بر شکل‌گیری هویت دینی با تکیه بر آیات و روایات». دو فصلنامه آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 6(1)، 85-107.
41.    یعقوبی، احمد بن اسحاق (1414). تاریخ الیعقوبی. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
 
 
منابع انگلیسی
1.      Aghapoor, M. (2011). The Impact of Social-Cultural Factors on Quality of Life Based on Quranic Teachings. Journal of Islamic Studies, 44(2), 78-92.
2.      Albert, A. (1977). The self and the sense of self: Integration and development. In R. G. Frank (Ed.), Self-concept, self-esteem, and personality adjustment (pp. 35-50). New York: Wiley.
3.      Bandura, A. (1997). *Self-efficacy: The exercise of control*. New York: W.H. Freeman.
4.      Boudlaie, H. (2022). The Mediating Role of Moral Identity in the Relationship between Spiritual Intelligence and Self-esteem among Muslims. Journal of Religion and Health, 61(3), 2133-2148.
5.      Coopersmith, S. (1967). The Antecedents of Self-esteem. San Francisco: Freeman.
6.      Emmons, R. A. (2003). The psychology of religion: A critical introduction. New York: Routledge.
7.      Gould , L. (2010). Assertiveness and Self-Esteem in Adolescent Girls. Journal of Adolescence, 33(3), 329-340.
8.      Haftador, H. (2015). Psychological Needs in Islamic Teachings. International Journal of Islamic Thought, 8, 35-46.
9.      Lane, D., Allen, Y., & Nader, Z. (2003). *Self-efficacy: The role of personal determination and social influence*. Journal of Personality and Social Psychology, 85(4), 522-530.
10.  Pajares, F. (1996). *Self-efficacy beliefs in academic settings*. Review of Educational Research, 66(4), 543-578.
11.  Rathus, S. A. (1973). A 30-item schedule for assessing assertive behavior. Behavior therapy, 4(3), 398-406.
12.  Rogers, C. R. (1951). Client-centered Therapy. Boston: Houghton Mifflin.
13.  Rosenberg, M. (1979). Conceiving the Self. New York: Basic Books.
14.  Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. Guilford Publications.
15.  Scherer, K.  (2008),Nonverbal Communication and Interpersonal Relationships. Boston: Pearson/Allyn & Bacon.
16.  Schunk, D. H. (1995). Self-efficacy in academic settings: The role of self-regulation. Canadian Journal of Educational Psychology, 10(3), 209-220.
17.   Sherer, M., & Adams, C. H. (1983). Construct validation of the self-efficacy scale. Psychological reports, 53(3), 899-902.
 

  • تاریخ دریافت 19 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 17 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 04 آذر 1404