رویکرد تربیتی به صبر، مؤلفه‌ها و مصادیق آن در سوره‌ی یوسف (ع) (با نگاه انتقادی به روایات تفسیری)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه ایلام

2 دانشگاه ایلام

چکیده

 صبر، مادر فضیلت‌ها و از پربسامدترین واژگان قرآن کریم است. نوشتار حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی، مؤلفه‌های اساسی صبر را در قرآن کریم بررسی کرده، مصادیق بارز آن را در سوره‌ی یوسف (ع) مطرح نموده و در لابه‌لای مباحث، ضمن تشریح رفتارهای یعقوب و یوسف (ع)، برداشت‌ها و کارکردهای تربیتی صبر را بیان داشته است. رهیافت اصلی این پژوهش آن است که شرح صدر، خویشتن‌داری، خطاپوشی، عفت‌پیشگی، مدارا، پرهیز از بی‌تابی، دوری از شتاب‌زدگی و خیرخواهی مهم‌ترین مؤلفه‌های صبر در قرآن کریم هستند که مصادیق بارز و نمود عینی در سوره‌ی یوسف (ع) دارند و کارکردهای تربیتی آنها، از محورهای آیات سوره‌ی یادشده است و ازآنجاکه قصه‌ی یوسف (ع)، با همه‌ی آموزندگی‌ها و ویژگی‌هایی که دارد، از دستبرد تحریف و آفت اسرائیلیات در امان نمانده است، نااهلان - دانسته یا ندانسته- پیرایه‌ها و افسانه‌هایی را در آن گنجانده‌اند، تحلیلی بر روایات تفسیری مرتبط با آیات را نیز، در حد وسع نوشتار حاضر، به انجام رسانده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

s

نویسندگان [English]

  • sohrab morovati 1
  • Mahdi Akbarnezhad 2
  • Amin Zolfaghari far 2
1 Far
2 Ilam university
چکیده [English]

 
Patience is the mother of virtues and is one of the most frequent words of the Holy Qur''an. The present paper analyzes the essential components of patience in the Holy Qur''an and presents its most prominent features in the Qur''an of Yusuf (AS). In addition to, discussing the topics of Jacob and Yusuf (AS), the perceptions and educational functions expressed patience. The main approach of this research is that the main description of patience in the Holy Qur''an is the description of al-Sadr, self-restraint, slipping, chastity, tolerance, avoidance of poverty, avoidance of boredom and benevolence are the most important components of patience in the Holy Qur''an, which have obvious and practical features in Yusuf Sura (AS), and educational functions have been mentioned in the verses of the Surah and since the story of Yusuf (AS), with all its teachings and attributes, has not escaped the plunder of the Israelites, the evildoers, whether known or not, included in them the myths and legends, an analysis also, on narrative traditions related to the verses, has done in this paper.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Components of Patience
  • Exemptions of Patience
  • Educational Approach
  • Yusuf
  • Israeliiat

منابع

قرآن کریم

ابن‌أبی­الحدید، عبدالحمیدبن­هبه­الله؛ شرح نهج البلاغه لابن‌أبی­الحدید؛ قم، مکتبه آیه­الله المرعشی النجفی، 1404ق.

ابن‌‏عاشور، محمدطاهر؛ تفسیر التحریر و التنویر؛ بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1420ق.

ابن‌فارس، أحمدبن­فارس؛ معجم مقاییس اللغه؛ قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.

ابن‌منظور، محمدبن­مکرم؛ لسان العرب؛ چاپ سوم، بیروت، دار الفکر - دار صادر، 1414ق.

ازهری، ابومنصور محمد‌بن‌احمد؛ تهذیب‌اللغه؛ بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.

باقری، خسرو؛ نگاهی دوباره به تربیت اسلامی؛ چاپ یازدهم،تهران، مؤسسه­ی فرهنگی مدرسه برهان، 1385ش.

بهشتی، محمد؛ مبانی تربیت از دیدگاه قرآن؛ تهران، فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387ش.

تمیمى آمدى، عبدالواحدبن­محمد؛ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم؛ قم، دفتر تبلیغات، 1366ش.

جوادی آملی؛ تفسیر تسنیم؛ قم، اسراء، 1395ش.

حجتی، سید محمدباقر؛ اسلام و تعلیم و تربیت؛ چاپ بیست­ویکم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1385ش.

حرانى، حسن­بن­على؛ تحف العقول؛ چاپ دوم، قم، جامعه مدرسین، 1363ق.

حسینی زبیدی، محمد مرتضى؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ بیروت، دارالفکر، 1414ق.

خامنه­ای، سید­علی؛ گفتاری در باب صبر؛ تهران، غدیر، 1354ش.

خسروانى، علیرضا؛ تفسیر خسروى؛ تهران، کتابفروشى اسلامیه، 1390ق.

دلشاد‌ تهرانی، مصطفی، سیری در تربیت اسلامی، چاپ سوم، تهران، مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر، 1377ش.

دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه؛ تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.                  

دیارى بیدگلی، محمدتقى؛ پژوهشى در باب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن؛ چاپ دوم، تهران، سهروردى، 1383ش.

راغب اصفهانى، حسین­بن­محمد؛ مفردات ألفاظ القرآن؛ بیروت – دمشق؛ دار القلم - الدار الشامیه، 1412ق.

رشید‌رضا، محمّد؛ تفسیر المنار (تفسیر القرآن الحکیم)، (درس‏هاى شیخ محمّد عبده)؛ چاپ دوّم، بیروت، دار المعرفه، بى‏تا.

رضایى اصفهانى، محمدعلى؛ تفسیر قرآن مهر؛ قم، پژوهش‌هاى تفسیر و علوم قرآن، 1387ش.

سعادت‌فر، انیسه؛ انسان‌شناسی از دیدگاه شهید مطهری و اریک ‌فروم؛ تهران، معارف، 1387ش.

سلطان على‏شاه، سلطان محمدبن­حیدر؛ بیان السعاده فی مقامات العباده؛ چاپ دوم، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1408ق.

سید قطب؛ فى ظلال القرآن؛ چاپ سی‌و‌پنجم، بیروت، دار‌الشروق، 1425ق.‏

صادقى تهرانى، محمد؛ الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه؛ چاپ دوم، قم، فرهنگ اسلامى، 1406ق.

صالحی‌نجف‌آبادی، نعمت­الله؛ جمال انسانیت یا تفسیر سوره‌ی یوسف (ع)؛ تهران، امید فردا، 1385ش.

صدوق، محمدبن­على؛ الأمالی؛ چاپ ششم، تهران، کتابچى، 1376ش.

ـــــــــــــــــــ؛ الخصال؛ قم، جامعه مدرسین، 1362ش الف.

ـــــــــــــــــــ؛ صفات الشیعه؛ أعلمى - تهران، 1362ش ب.

ـــــــــــــــــــ؛ علل الشرائع؛ قم، کتاب فروشى داورى، 1385ش.

طالقانى، محمود؛ پرتوى از قرآن؛ چاپ چهارم، تهران، شرکت سهامى انتشار، 1362ش.

طباطبایى، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ چاپ دوم، بیروت، مؤسسه الأعلمی، 1390ق.

طبرسى، فضل­بن­حسن؛ جوامع­الجامع؛ قم، حوزه علمیه قم، 1412ق.

ـــــــــــــــــــــ؛ مجمع­البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ سوم، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.

طبرى، محمدبن­جریر؛ جامع­البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)؛ بیروت، دار المعرفه، 1412ق.

طریحى، فخرالدین؛ مجمع­البحرین؛ چاپ سوم، کتابفروشى مرتضوى - تهران، 1375 ش.

طیب، عبدالحسین؛ اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ دوم،  تهران، اسلام، 1369ش.

عسکرى، حسن‌بن‌عبدالله؛ الفروق فى اللغه؛ بیروت، دار الآفاق الجدیده، 1400ق.

عیاشى، محمد‌بن‌مسعود؛ تفسیر العیّاشی؛ تهران، المطبعه العلمیه، 1380ق.

غزالی، محمد؛ احیاء علوم الدین؛ ترجمه­ی محمد خوارزمی؛ چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی، 1384ش.

فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ چاپ دوم، قم، هجرت، 1410 ق.

فیروز‌آبادی، محمد‌بن‌یعقوب؛ القاموس المحیط؛ بیروت، دار‌الکتب‌العلمیه، بی‌تا.

قرائتى، محسن؛ تفسیر نور؛ تهران، مرکز فرهنگى درس­هایى از قرآن، 1388ش.

قرشی، علی‌اکبر؛ قاموس قرآن؛ چاپ ششم، تهران، دار الکتب الإسلامیه، 1371ش.

قمى، على‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر القمی؛ چاپ سوم، قم، دار الکتاب، 1404ق.

کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ گزیده‌ی کافی؛ مترجم و محقق: محمد‌باقر‌ بهبودی؛ چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1386ش.

کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیه، 1407ق.

مدرسى، محمدتقى؛ من هدى القرآن؛ تهران، دار محبی الحسین (ع)، 1419ق.

مروتی، سهراب؛ تکامل انسان در آئینه‌ی اخلاق؛ ایلام، گوش، 1381ش.

مصباح‌یزدی، محمد‌تقی؛ اخلاق در قرآن؛ تحقیق و نگارش از محمدحسین اسکندری؛ چاپ هشتم، قم، مؤسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام (ره)، 1380ش.

مصطفوى، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب،1360ش.

مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ تهران، صدرا، 1368ش.

مظاهری، حسین؛ صبر کیمیای سعادت انسان؛ اصفهان، مؤسسه‌ی فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س)، 1393ش.

مکارم شیرازى، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ چاپ دهم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1371ش.

هاشمى خویى، میرزا حبیب­الله؛ حسن حسن­زاده آملى و محمد باقر کمره‌اى؛ منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه؛ چاپ چهارم، تهران، مکتبه الإسلامیه، 1400ق.