فرایند چیرگی شیطان بر انسان با رویکرد تربیتی در قرآن و حدیث

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

قائم مقام ریاست دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

در روند تکامل و تربیت انسان، تهدید­هایی چالش­برانگیز وجود دارد، که خاستگاه آنها شیطان است. او، دشمن قسم­خورده و پیوسته­در­کمینِ انسان است، تا او را از هدف باز دارد. رهایی از شیطان، دشوار و پس از چیرگی، بسیار دشوارتر است. نجات از دست شیطان، مستلزم مبارزه با فرایند چیرگی و خنثی­سازی آن است، که بایستی آن را شناخت. مسئله­ی مهم، تبیین چگونگی تسلط شیطان است. پژوهش پیش رو، با روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی فرایند مزبور از منظر قرآن و حدیث می­پردازد. انتباه جدّی افراد به وجود شیطان، ارتقاء باور به آن، شناخت شگرد­های دام­گذاری و شناخت فرایند دفع و رفع چیرگی، آشنایی با راهکارهای پیروزی بر او، از اهداف مهم پژوهش حاضر است. پس از طرح مسئله، چگونگی چیرگی شیطان از راه نفوذ در عواطف و احساسات بررسی می­شود، سپس نحوة چیرگی وی، از طریق نفوذ در ادراک بیان می­گردد. شیطان در آغاز، هیچ تسلطی بر انسان ندارد. تنها ابزارش وسوسه است. فرایندچیرگی­اش، تدریجی و با ترفندِ وعده دادن، ترساندن، ناامید ساختن، غمگین کردن، دلسوز­نمایی، آراستن گناهان و... است. او تلاش می­کند، با به­کارگیری ابزار ادراکی، به تدبیر  باطن فرد ­بپردازد. اگر، عقل انسان در اختیارش باشد و بر اساس دستورهای آن عمل کند، به دام نمی­افتد؛ از­این‌رو، شیطان می­کوشد، عقل را در اختیار بگیرد و آن را تضعیف کند. او، پیوسته، آدمی را به انجام هرچه بیشتر گناه تشویق می‌کند. انجام گناه و تکرار آن، به مرور، قوه­ی عاقله را به اسارت هوای نفس درمی­آورد. افزایش گناهان، باعث افزونی چیرگی اوست، به گونه­ای که، تمام وجود انسان، ابزار شیطان می­شود

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Process of Satan's Dominion over Human Being from the Viewpoints of Qur'an and Hadith

چکیده [English]

During the process of his evolution and education, human being encounters several challenging threats posed by Satan. Satan is an undeniable truth and an inevitable enemy of humanity averting man from reaching his goal. It is, in fact, difficult to get rid of Satan, and after Satan’s dominion over man, such task becomes even more difficult. Salvation from Satan’s trap requires defying the process of dominion, the perception of which is necessary. Moreover, it is important to explain the way Satan has dominion over man. The current study, using a descriptive-analytical approach, aims to examine the aforementioned issue from the viewpoints of Qur'an and Hadith. This study is mainly concerned with human’s true cognizance of the existence of Satan and promotion of belief in it, recognition of Satan’s traps and the ways to overcome them, and finally acquaintance with ways to defeat Satan. After mentioning the issue, the way that Satan gains dominion is examined over human through feelings ,emotions and also through influence on perception.. Satan has no dominion over anyone from the beginning. He is only the beginning of temptation. Satan's dominion over human does not occur at once; however, it is a gradual process. He tempts men in different ways such as:  promising, frightening them, making humans feel disappointed, upsetting humans, making himself look sympathetic, and making sins look attractive. Satan’s main attempt is to test man’s inner self (batin) through application of perceptional tools. He who possesses wisdom and acts accordingly, will not fall into Satan’s trap. Therefore, Satan tries to take possession of wisdom and debilitate it. He constantly tempts humans to commit more sin. Through commitment of sin and its repetition, intellect faculty of human will gradually be taken captive by Havay e Nafs (animal nature of human being). The more one commits sin, the more he/she is dominated by Satan so that all human existence will become Satan's tool. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Temptation
  • Dominion
  • Satan's dominion
  • Satan's province

آلوسی، سید محمود؛ روح­المعانی فی تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.

ابن ­اثیر، امام مجد الدین؛ النهایة فی غریب الحدیث والاثر؛ چاپ چهارم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعلیان، 1364ش.

ابن­شعبه حرانی، حسن؛ تحف العقول؛ تهران: اسلامیه،1400ق.

ابن­فارس، ابوالحسین احمد؛ مقاییس اللغة؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،1387ش.

ابن ­منظور، محمد­بن مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دار صادر، 1414ق.

ابن ­کثیر دمشقی، اسماعیل­بن عمرو؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419ق.

بحرانی، سید ‌هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.

بیضاوی، عبدالله­بن عمر؛ انوار التنزیل و اسرار التأویل؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.

جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر انسان به انسان؛ چاپ پنجم، قم: مرکز نشر اسراء، 1389ش.

حقی بروسوی، اسماعیل؛ تفسیر روح البیان؛ بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

خوانساری، جمال الدین محمد؛ شرح غررالحکم و دررالکلم؛ چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه، 1366ش.

دشتی، محمد؛ ترجمه­ی نهج البلاغه؛ قم: نشر قم، 1379ش.

دهخدا، علی اکبر؛ لغت­نامه؛ تهران: دانشگاه تهران، 1338ش.

راغب اصفهانی، حسین­بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن؛ دمشق بیروت: دار العلم الدار الشامیة، 1412ق.

زمخشری، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق .

صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم؛ شرح اصول الکافی؛ تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1383ش.

ــــــــــــــــــــ؛ الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة؛ چاپ چهارم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1410ق .

طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: جامعه مدرسین،1417ق.

طبرسی، فضل­بن حسن؛ تفسیر جوامع الجامع؛ تهران: دانشگاه تهران و مدیریت حوزه قم، 1377ش.

طبرسی، فضل­بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو، 1372ش.

طبری، محمد­بن جریر؛ جامع ­البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفة، 1412ق.

طریحی، فخر الدین؛ مجمع البحرین؛ چاپ سوم، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، 1375ش.

طوسی، محمد­بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

عروسی حویزی، عبدعلی­بن جمعه؛ تفسیر نور الثقلین؛ چاپ چهارم، قم: اسماعلیان، 1415ق.

غزالی، محمد؛ احیاء علوم الدین؛ بیروت: دارالمعرفة، 1402ق.

فخرالدین رازی، محمد­بن عمر؛ مفاتیح الغیب؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.

فراهیدی، خلیل­بن احمد؛ کتاب العین؛ چاپ دوم، قم: هجرت، 1410ق.

فولادوند، محمد­مهدی؛ ترجمه قرآن مجید؛ قم: وزارت ارشاد، 1373ش.

فیض کاشانی، ملا محسن؛ تفسیر الصافی؛ چاپ دوم، تهران: الصدر، 1415ق.

فیض کاشانی، ملامحسن؛ المحجة البیضاء؛ چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، بی تا.

فیومی، احمد­بن محمد؛ المصباح المنیر؛ چاپ هفتم، قاهره: وزارة معارف مصر، 1928م.

قرطبی، محمد­بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن؛ تهران: ناصر خسرو، 1364ش.

قمی مشهدی، محمد­بن محمد­رضا؛ کنز الدقائق و بحر الغرائب؛ تهران: وزارت ارشاد اسلامی، 1368ش.

کاشانی، ملا فتح‌الله؛ تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین؛ تهران: کتاب‌فروشی علمی، 1336ش.

کلینی، محمد­بن یعقوب؛ الکافی؛ چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.

ـــــــــــــــــــ؛ اصول کافی؛ ترجمه­ی سید جواد مصطفوی؛ بی جا: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت علیهم­السلام، بی تا.

متقی هندی، علی؛ کنز العمال؛ چاپ پنجم، بیروت: مؤسسه الرساله، 1405ق.

مجلسی، محمد­باقر؛ بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار؛ چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

محدث قمی، شیخ عباس؛ مفاتیح الجنان؛ تهران: انتشارات اسلامیه، 1349ش.

محمدی ری­شهری، محمد؛ میزان الحکمه؛ قم: دارالحدیث، 1377ش.

مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.

مطهری، مرتضی؛ ده­گفتار؛ تهران: صدرا، 1361ش.

ــــــــــــــــ؛ مجموعه آثار؛ چاپ سوم، تهران: صدرا، 1372ش.

مکارم شیرازى، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1374ش.

هاشمی خوئی، میزا حبیب الله؛ منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة؛ چاپ چهارم، تهران: مکتبة الاسلامیه، 1400ق.