مبانی انسان‌شناختی روش تربیتی قرآن و حدیث در بعد اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

2 دانشگاه تهران

چکیده

به‌طور‌کلی، چگونگی رفتار در هر سبکی از تربیت، بر جهان‌بینی حاکم بر آن سبک و نوع نگاه به انسان، مبتنی است و بدون شناخت انسان، شناخت خدا، هستی و چگونگی رفتار انسان در جامعه تبیین نخواهد شد. از-این‌رو، این پژوهش به شیوه‌ی توصیفی_ تحلیلی و به روش کتابخانه‌ای، به بررسی این موضوع از دیدگاه قرآن و حدیث می پردازد. از نظر انسان‌شناسی اسلامی، انسان موجودی دو بعدی(مادی و روحانی)، دارای اختیار، مسئول، الهی و فطرت‌محور، برخوردار از عقل، حقیقت‌گرا و زیبا‌گراست؛ بدین صورت‌که انسان در حوزه تربیت اجتماعی با واکنش مسئولانه نسبت به پدیده‌های پیرامون خویش، با تکیه بر الهی بودن، پیروی از وحی، مراجعه به فطرت، به کارگیری عقل و با بهره‌گیری از اراده، اختیار و حاکمیت عقل بر احساس و جهت دادن فطرت زیبایی‌گرایی، می‌تواند به هدف خود؛ یعنی رشد اخلاقی و انسانی و سعادت دنیا و آخرت دست یابد. از‌این‌رو، انسان کامل و توسعه‌یافته، همان انسانی است، که با حرکت بر محور انسانیت و اصول فطرت، تکامل می‌یابد و با یاری جستن از سه منبع عقل، وحی و تجربه، راه تعمیق و گسترش اصول انسانی را، در عرصه های حیات خود باز می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Anthropological Foundations of Educational Methods in Quran and Hadith from Social Aspect

نویسندگان [English]

  • roohollah mohammadi 1
  • abdolhadi faghhizadeh 2
1 PhD in Quran and Hadith sciences and faculty member of the University of Quran and Hadith sciences
2 Associated professor, Department of Quran and Hadith sciences, Tehran University,
چکیده [English]

Generally, how to behave in any educational style depends on the style’s dominant ideology and how human is viewed in that style.  Therefore, the self-knowledge would be impossible without knowing God, world, or human behavior in the community. Drawing on an analytical-descriptive design and literature review, the present study is intended to examine this issue from point of view of Quran and Hadith. From the Islamic anthropology, human is a two-dimensional creature (material and spiritual), free, responsible, divine and nature-oriented, wise, and in quest of truth and anesthetics. So, concerning social education, human can reach his goals through his responsible reactions to the surrounding events, relying on his divine nature, following the revelation, referring to his nature, using his wisdom, employing his determination and authority, having his wisdom dominate his affection, and finally directing his nature toward anesthetics. His goals are the moral and human growth and happiness in this world and the hereafter. A developed and perfect man is a kind of human that reaches perfection through humanity and principles of nature or that widens or deepens principles of humanity in different aspects of his life based on three important sources namely wisdom, revelation and experience. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Principles of anthropology
  • education
  • educational style
  • social education
 
قرآن کریم.
ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله؛ (1404ق)، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج2، قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین؛ (1405ق)، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، ج1، قم: دار سید الشهدا.
ابن بابویه، محمد بن على؛ (1362ش)، الخصال، ج2، قم: جامعۀ مدرسین.
______________؛ (1385ش)، علل الشرائع، ج2، قم: کتاب فروشى داورى.
______________؛ (1398ق)، التوحید، قم: جامعۀ مدرسین.
اخترشهر، علی؛ (1386ش)، مؤلفه‌های جامعه‌پذیری سیاسی در حکومت دینی، زیر نظرِ محمدرحیم عیوضی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
انوری، حسن؛ (1381ش)، فرهنگ بزرگ سخن، ج7، تهران: سخن.
باقری، خسرو؛ (1384ش)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران: مدرسه.
بحرانى، سیدهاشم؛ (1416ق)، البرهان فى تفسیر القرآن، ج4، تهران: بنیاد بعثت.
برقى، احمد بن محمد بن خالد؛ (1371ق)، المحاسن، مصحح: جلال‌الدین محدث، چ دوم، قم: دار الکتب الإسلامیه.
برنجکار، رضا و علی‌نقی خدایاری؛ (1391ش)، انسان‌شناسی اسلامی، چ دوم، قم: معارف قم.
تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمّد؛ (1366ش)، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، مصحح: مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات.
جعفری، محمدتقی؛ (بی تا)، زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام، تهران: شرکت سهامی چاپخانۀ وزارت ارشاد اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله؛ (1386)، تفسیر انسان به انسان، تنظیم و تحقیق: محمدحسین الهی‌زاده، چ سوم، قم: اسراء.
____________؛ (1392ش)، امام مهدی (عج) موجود موعود، تحقیق: سیدمحمدحسن مخبر، چ یازدهم، قم: مرکز نشر اسراء.
حر عاملى، محمد بن حسن؛ (1409ق)، تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج 16، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
حرانی، حسن بن علی ابن شعبه؛ (1404ق)، تحف العقول عن آل الرسول، مصحح: علی‌‎اکبر غفاری، چ دوم، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
حسینی، سید علی‌اکبر؛ (1379ش)، تعلیم و تربیت اسلامی (مبانی، منابع و اصول)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
حلبی، علی‌اصغر؛ (1374ش)، انسان در اسلام و مکاتب غربی، تهران: اساطیر.
خوانسارى، محمد بن حسین آقا جمال؛ (1366ش)‏، شرح غرر الحکم و درر الکلم، ج2، مصحح: جلال‌الدین حسینى ارموى محدث، چ چهارم، تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، على‌اکبر؛ (1373ش)، لغت‌نامه، ج 1 و 12، تهران: دانشگاه تهران.
دیرکس، هانس؛ (1384ش)، انسان‌شناسی فلسفی، ترجمۀ محمدرضا بهشتی، تهران: هرمس.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد؛ (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم و دمشق: الدار الشامیه.
رجبی، محمود؛ (1381ش)، انسان‌شناسی، چ پنجم، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
زمخشرى، محمود؛ (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج3، چ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی.
سید رضى، محمد بن حسین؛ (1414ق)، نهج البلاغه، ج 3، 4، 11، 16، 17 و 18، مصحح: فیض الاسلام، قم: هجرت.
سیوطی، جلال‌الدین؛ (1401ق)، الجامع الصغیر، ج1، بیروت: دار الفکر.
شکوهی، غلامحسین؛ (1387ش)، تعلیم و تربیت و مراحل آن، چ بیست و دوم، مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به ‌‌نشر.
ضمیری، محمدرضا؛ (پاییز 1383)، «تربیت اجتماعی از دیدگاه علوی»، فرهنگ کوثر، شمارۀ 59، 52 - 58.
طالقانى، سیدمحمود؛ (1362ش)، پرتوى از قرآن، ج4، چ چهارم، تهران: شرکت سهامى انتشار.
طباطبایی، محمدحسین؛ (1384ش)، مباحث علمی در تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
_____________؛ (1387ش)، بررسی‌های اسلامی، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب.
_____________؛ (1388ش)، انسان از آغاز تا انجام، ترجمه و تعلیق: صادق لاریجانی، به کوشش: سیدهادی خسروشاهی، چ دوم، قم: بوستان کتاب.
_____________؛ (1417ق)، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 3، 4، 11، 16، 17 و 18،  چ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
طبرسى فضل بن حسن؛ (1372ش)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ج9، چ سوم، تهران: ناصر خسرو.
_____________؛ (1377ش)، تفسیر جوامع الجامع، ج3، تهران: دانشگاه تهران و مدیریت حوزۀ علمیه قم.
طریحى، فخرالدین؛ (1375ش)، مجمع البحرین، ج1، چ سوم، تهران: کتابفروشى مرتضوى.
طوسى، محمد بن حسن؛ (بی تا)، التبیان فى تفسیر القرآن، ج 7، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
عروسى حویزى، عبد على بن جمعه؛ (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، ج3، مصحح: هاشم‏ رسولى محلاتى، چ چهارم، قم: اسماعیلیان.
فخر رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر؛ (1420ق)، مفاتیح الغیب، ج 23، چ سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
فلاطوری، عبدالجواد؛ (زمستان 1380- بهار 1381ش)، «مبانی فکری، انسانی و اجتماعی در نهج البلاغه»، فصلنامۀ نهج البلاغه، شمارۀ 2 و 3.
قمى، على بن ابراهیم؛ (1404ق)، تفسیر القمی، ج2، چ سوم، قم: دار الکتاب.
کیومرثی، غلامعلی؛ (1389ش)، مبانی و اصول تربیت و تفاوت با تعلمیات دینی، چ چهارم، تهران: مدرسه.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق؛ (1407ق)، الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، ج 1، 2، 6 و 8، چ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مزیدی، محمد و راضیه شیخ‏الاسلامی؛ (بهار و تابستان 1388ش)، «مبانی وجودشناختی و انسان‏شناختی روش‏های تربیتی انسان از دیدگاه قرآن و سیرة پیامبر اعظم(ص)»، اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارۀ 1.
مسعودى، على بن حسین؛ (1326)، إثبات الوصیه للإمام علیّ بن أبی طالب، چ سوم، قم: انصاریان.
مصباح یزدی، محمدتقی؛ (1392ش)، انسان‌شناسی در قرآن، تنظیم و تدوین: محمود فتحعلی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصطفوى، حسن؛ (1360ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 1، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی؛ (1387الف)، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی الهی(5): جامعه و تاریخ، تهران: صدرا.
_________؛ (1387ب)، قیام و انقلاب مهدی(عج) از دیدگاه فلسفۀ تاریخ، تهران: صدرا.
_________؛ (1389ش)، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران: صدرا.
_________؛ (بی تا)، مقدمه‏ای بر جهان‏بینی اسلامی، تهران: صدرا.
_________؛ (فروردین 1388)، انسان در قرآن، چ سی و یکم، تهران: صدرا.
_________؛ (1378ش)، مجموعه آثار، ج 2،  چ هشتم، تهران: صدرا.
ملکی، حسن؛ (1379ش)، مبانی برنامه‌ریزی درسی آموزش متوسطه، تهران: سمت.
موسوی لاری، سیدمجتبی؛ (1386ش)، رسالت اخلاق در تکامل انسان، چ پنجم، قم: بوستان کتاب.
موسوی، ولی‏اللّه؛ (1373ش)‏، سیمای انسان آرمانی، گیلان: جهاد دانشگاهی دانشگاه.