معناشناسی تزکیه در قرآن‌کریم با رویکردی بر مؤلفه‌های تربیتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه بوعلی‌سینا همدان

2 دانشجوی دکتری علوم‌قرآن و حدیث دانشگاه بوعلی سینا

چکیده

«تزکیه» از شاخص‌های مهم در فرهنگ اسلامی است که تبیین حوزه معنایی آن، نیازمند معناشناسی لغوی و قرآنی است. برای دست‌یابی به این مهم، علاوه بر بررسی کتب لغت، کاربردهای ماده «زکو» در قرآن‌کریم، بررسی معناشناسانه شده است که به دلیل ساختار ویژه و کشف روابط‌ زبانی واژگان مترادف و متضاد، نگاه‌های چندسویه‌ای را برتافته و به برداشت معانی دقیقی انجامیده است. واژه «تزکیه» در قرآن ذکر نشده، اما مشتقات آن، 59 مرتبه به کار رفته است که این کاربردهای گوناگون، یک معنای محوری می‌دهد و آن رد صلاحیت ناحق و بیرون‌کردنش از وجود سالم است که موارد دیگر از قبیل: رشد و فزونی، صلاح، طهارت، برکت و لیاقت، از لوازم و آثار آن است. بدین اعتبار، در فرهنگ قرآنی زکات یکی از زیرساخت‌ها و مبانی تزکیه‌ نفس به حساب می‌آید؛ از این رو در نوشتار حاضر با لحاظ این معنای محوری، همه کاربردهای ماده «زکو» و به ویژه زکات، واکاوی و به کشف ارتباط آن‎ها با تزکیه و نقششان در ساختمان قرآنی تزکیه، پرداخته شده است و در ضمن آن، عوامل، نتایج و موانع تزکیه از دیدگاه قرآن بیان گردیده است.
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The concept of Tazkieh in Holy Quran with an approach to educational components

نویسندگان [English]

  • hoseinali torkmani 1
  • ramazanali begdeli 2
چکیده [English]

"Tazkieh" is one of the significant indices of Islamic culture that its semantic field explanation requires a lexical and Quranic analysis. To do so, in addition to dictionaries, the applications of "Zakv" have been semantically studied in Holy Quran; having special structure and discovering the linguistic relations of the synonyms and antonyms, multidimensional looks have been induced leading to precise meanings. The term "Tazkieh" is not mentioned in Quran; however, its derivatives have been used 59 times, all presenting a central meaning that is the unjustifiable disqualification and its eviction from salubrious essence. The other items such as growth, adjustment, sanctification, blessing, and merit are of its effects and equipment. Bearing these in mind, Zakat in Quranic culture is one of the Tazkieh foundations; consequently, the objective of the present paper, considering this central meaning, is the analysis of all "Zakv" applications particularly zakat, exploring their relationship with Tazkieh, and their role in Quranic construction of Tazkieh. Moreover, the factors, results, and obstacles of Tazkieh from Quran viewpoint are explained.
 

 

1. آلوسى سید محمود(1415)، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏، على عبدالبارى، عطیة؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة.

2. آملی، سید حیدر(1422)، المحیط الأعظم و البحر الخضم، سید محسن موسوی تبریزی، چاپ سوم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.

3. ابن ابى حاتم، عبدالرحمن بن محمد(1419)، تفسیر القرآن العظیم، اسعد محمد الطیب، چاپ سوم، عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفى الباز.

4. ابن اثیر جزرى، مبارک بن محمد(1367)، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، محمود محمدزاوى، طاهر احمد طناحى، چاپ چهارم، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

5. ابن جزى، غرناطى محمد بن احمد(1416)، کتاب التسهیل لعلوم التنزیل، عبدالله خالدی، اول، بیروت: شرکت دار الارقم بن ابى الارقم.

6. ابن فارس، احمد بن فارس(1404)، معجم مقاییس اللغة، عبدالسلام محمد هارون، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

7. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم(بی‌‌‌تا)، غریب القرآن لابن قتیبة، بیروت: دار مکتبة الهلال.

8. ابن منظور‏، محمد بن مکرم(1414)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.

9. ابوجیب، سعدی(بی‌‌‌تا)، القاموس الفقهی لغة و اصطلاح، چاپ دوم، دمشق: دارالفکر.

  1. ابیاری، ابراهیم(1405)، الموسوعة القرآنیة، موسسة سجل العرب.
  2. ازهری، محمد بن احمد(بی‌‌‌تا)، تهذیب اللغة، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  3. اندلسى، ابو حیان محمد بن یوسف(1420)، البحر المحیط فی التفسیر، محمد جمیل صدقی، بیروت: دارالفکر.
  4. بغدادی علاء الدین، علی بن محمد(1415)، لباب التأویل فی معانی التنزیل، محمد علی شاهین، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  5. بغوى حسین بن مسعود(1420)، معالم التنزیل فى تفسیر القرآن، عبدالرزاق المهدى‏، چاپ اول، بیروت: داراحیاء التراث العربى‏. 
  6. بلاغى، سید عبد الحجت‏(1386)، حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، چاپ اول، قم: انتشارات حکمت.
    1. بیضاوی، عبدالله بن عمر(1418)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، محمد عبدالرحمن المرعشلی، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    2. ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق احمد بن ابراهیم(1422)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    3. ثقفى تهرانى محمد(1398)، تفسیر روان جاوید، چاپ سوم، تهران: انتشارات برهان.
      1. ثمالی، ابوحمزه ثابت بن دینار(1420)، تفسیر القرآن الکریم (الثمالی)، عبدالرزاق محمد حسین حرز الدین و محمد هادی معرفت، چاپ اول، بیروت: دارالمفید.
      2. جفری، آرتور(1386)، واژه‌های دخیل در قرآن، فریدون بدره ای، چاپ دوم، تهران: انتشارات توس.
      3. حسینی زبیدى، محمدمرتضى(1414)، تاج العروس، على‏ شیرى، چاپ اول، بیروت: دار الفکر.
      4. حسینى شیرازى سید محمد(1424)، تقریب القرآن إلى الأذهان، چاپ اول، بیروت: دارالعلوم.
        1. حقی بروسوی، اسماعیل(بی‌‌‌تا)، تفسیر روح البیان، بیروت: دارالفکر.
        2. داورپناه، ابوالفضل(1375)، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، تهران: انتشارات صدر.
        3. راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1412)، مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول، بیروت: دار القلم.
        4. رشیدالدین میبدى، احمد بن ابى سعد(1371)، کشف الاسرار و عدة الابرار، على اصغر حکمت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
        5. زمخشری، محمود بن عمر(بی‌‌‌تا)، الفائق فی غریب الحدیث، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة.
        6. سبزواری نجفی، محمد بن حبیب اله(1419)، إرشاد الأذهان إلی تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
        7. سمرقندى، نصربن محمد بن احمد(بی‌‌‌تا)، بحر العلوم، بی جا: بی نا.
        8. سیوطی، جلال الدین(1404)، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
        9. شریعتی، محمد تقی(1346)، تفسیر نوین، تهران: شرکت سهامی انتشار.
        10. شیخ حر عاملى، محمد بن حسن(1409)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، چاپ اول، قم: مؤسسة آل البیت(ع).
        11. صدر، سیدموسی(1389)، روش تزکیه از نگاه قرآن، فصلنامه پژوهشهای قرآنی، ش61، ص8.
          1. طالقانی، سیدمحمود(1362)، پرتوی از قرآن، چاپ چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
          2. طباطبایی، سیدمحمدحسین(1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم.
          3. طبرسى، فضل بن حسن‏(1372)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏، بلاغی، محمدجواد، چاپ سوم، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
            1. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر(1412)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالمعرفة.
            2. طریحى، فخرالدین بن محمد(1375)، مجمع البحرین، حسینى اشکورى، احمد، چاپ سوم، تهران: انتشارات مرتضوی.‏
              1. طوسی، محمد بن حسن(بی‌‌‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، احمد قصیرعاملى، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
              2. طیب، سیدعبدالحسین(1378)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، تهران: انتشارات اسلام.
              3. عاملی، ابراهیم(1360)، تفسیر عاملی، علی‌‌‌اکبر غفاری، تهران: انتشارات صدوق.
              4. فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر(1420)، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
              5. فراهیدی، خلیل بن احمد(1409)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.
              6. فیض کاشانی، ملامحسن(1418)، تفسیرالصافی، حسین اعلمی، چاپ دوم، تهران: انتشارات الصدر.
              7. قاسمی، محمدجلال‌‌‌الدین(1418)، محاسن التأویل، محمدباسل عیون السود، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة.
              8. قرائتی، محسن(1383)، تفسیر نور، چاپ یازدهم، تهران: مرکز فرهنگی درس‌‌‌هایی از قرآن.
              9. قرشی، سیدعلی‌‌‌اکبر(1377)، تفسیر أحسن‌‌‌الحدیث، چاپ سوم، تهران: بنیاد بعث.
              10. قرطبی، محمد بن احمد(1364)، الجامع لأحکام القرآن، چاپ اول، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
              11. قمى‌‌‌مشهدى، محمد بن محمدرضا(1368)، تفسیر کنز‌‌‌الدقائق و بحر الغرائب، حسین درگاهی، چاپ اول، تهران: سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
              12. قهرمانیان، مریم(1390)، حسینی‌‌‌زاده، سیدعلی ، تحلیل و معناشناسی تزکیه و تهذیب در آیات قرآن با تاکید بر تفسیر المیزان، فصلنامه مطالعات تفسیر، ش8، صص9-25.
                1. کاشانی، ملافتح‌‌‌الله(1336)، تفسیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران: کتاب فروشی محمد حسن علمی.
                2. محلی، جلال‌‌‌الدین و جلال‌‌‌الدین سیوطی(1416)، تفسیر‌‌‌ الجلالین، چاپ اول، بیروت: موسسة النور للمطبوعات.
                3. مدرسی، سیدمحمدتقی(1419)، من هدی القرآن، چاپ اول، تهران: دار محبی‌‌‌الحسین.
                4. مصطفوى، حسن‏(1368)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
                5. مطرزى، ناصر بن عبدالسید(بی‌‌‌تا)، المغرب‏، فاخورى، محمود؛ مختار، عبدالحمید، چاپ اول، حلب: مکتبة اسامة بن زید.
                  1. مکارم شیرازی، ناصر(1374)، تفسیر نمونه، چاپ اول، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
                  2. نجفی‌‌‌خمینی، محمدجواد(1398)، تفسیر آسان، چاپ اول، تهران: انتشارات اسلامیه.
                  3. نورى، حسین بن محمدتقى(1408)، مستدرک‌‌‌الوسائل و مستنبط‌‌‌المسائل، چاپ اول، قم: مؤسسة آل‌‌‌البیت(ع).